డాక్టర్ లోహియా బహుముఖ ప్రజ్ఞపై ఒక విశ్లేషణ डॉ. लोहिया बहुमुखी व्यक्तित्व का एक विश्लेषण

 

లోహియా గురించి మీకు ఎంత తెలుసు?

అది 1958వ సంవత్సరం. నేను ఇర్విన్ హాస్పిటల్ బస్ స్టాండ్‌లో బస్సు కోసం ఎదురుచూస్తూ నిలబడి ఉన్నప్పుడు, సోషలిస్ట్ నాయకుడు డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా రోడ్డుపై నిదానంగా నడుస్తూ కనిపించారు. అది మే నెల, ఢిల్లీ ఎండ మండిపోతోంది. నాకు విపరీతంగా చెమట పడుతోంది. నేను ముందుకు వెళ్లి, డాక్టర్ లోహియాకు నమస్కరించి, "డాక్టర్, మీరు ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు?" అని అడిగాను. దానికి డాక్టర్, "కన్నాట్ ప్లేస్" అని జవాబిచ్చారు. ఆ ఎండ వేడిమికి లోహియాకు కూడా విపరీతంగా చెమట పడుతోంది. నేను, "మీరు స్కూటర్ ఎందుకు తీసుకోలేదు? ఎందుకు నడుస్తున్నారు?" అని అడిగాను. దానికి డాక్టర్, "మీ దగ్గర డబ్బులు లేనప్పుడు, వాహనం ఎలా కొనగలరు?" అంటూ నా మాటను మధ్యలోనే ఆపారు. ఆ రోజుల్లో స్కూటర్లు సర్వసాధారణం. ఫౌంటెన్ నుండి కన్నాట్ ప్లేస్ వరకు ప్రయాణ ఛార్జీ ఒక అణా ఉండేది.

తన జేబులో పైసలు లేనందువలన  రైల్వే స్టేషన్ నుండి కన్నాట్ ప్లేస్ వరకు నడిచి రావాల్సి వచ్చిందని ఆ డాక్టర్ లోహియా నాకు చెప్పారు. నేను ఆ డాక్టర్‌తో పాటు కన్నాట్ ప్లేస్‌లోని కాఫీ హౌస్‌కు వెళ్లాను, ఇప్పుడు అక్కడ పాలికా బజార్ ఉంది. ఆ రోజుల్లో, ఈ కాఫీ హౌస్ ఒక అణా కు  కాఫీ, రెండు బిస్కెట్లు ఇచ్చేది. నేను లోపలికి అడుగుపెట్టిన వెంటనే, డాక్టర్ లోహియా అనుచరులు ఆయనను చుట్టుముట్టారు, దాంతో నేను పార్లమెంట్ హౌస్ వైపు వెళ్లాను. డాక్టర్ లోహియా  చాలా నిరాడంబరమైన వ్యక్తి. ఆయన వద్ద ఉన్న ఏకైక ఆస్తి రెండు జతల ఖాదీ బట్టలు. ఒకటి ఆయనే ధరించి, మరొకటి తన సంచిలో ఉంచుకునేవారు. ఆయన తన జీవితమంతా నెహ్రూను, కాంగ్రెస్‌ను వ్యతిరేకిస్తూ గడిపారు. ఆయన తన సూత్రాలకు కట్టుబడి ఉన్నారు, వాటిపై ఎన్నడూ రాజీపడలేదు.

సోషలిస్ట్ నాయకుడు డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా పట్ల నాకు ఈనాటికీ అపారమైన గౌరవం ఉందని ఒప్పుకోవడానికి నాకు ఎలాంటి సంకోచం లేదు. డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా ఐదు దశాబ్దాల పాటు జాతీయ రాజకీయాలను శాసించారు, అయినా ఒక్క ఇల్లు కూడా కట్టుకోలేదు, ఒక్క పైసా కూడా కూడబెట్టలేదు. దేశంలో ఎక్కడా డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా కు స్థిరాస్తి లేదు. ఆయన సందర్శించిన ప్రతి నగరంలోనూ ఒక స్నేహితుడి ఇంట్లో బస చేసేవారు. డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా కు బ్యాంకు ఖాతా లేదు. డాక్టర్ సాహిబ్ తన పనిలో ఎంతగా నిమగ్నమయ్యేవారంటే, ఈ విషయాలపై శ్రద్ధ పెట్టడానికి ఆయనకు ఎప్పుడూ సమయం ఉండేది కాదు.

మహాత్మా గాంధీ శిష్యులు గాంధీజీ ని జాతిపిత స్థానానికి ఎక్కిoచగా, లోహియా అనుచరులు మాత్రం ఆయనను గద్దె దించడానికి సర్వశక్తులు ఒడ్డడం దురదృష్టకరం. డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా దేశ సేవకు, భారతీయ భాషల సేవకు తన సర్వస్వాన్ని అంకితం చేసినప్పటికీ, ఆయన ఎల్లప్పుడూ నిర్లక్ష్యానికి గురయ్యారు.

భారత రాజకీయాలకు కొత్త దిశానిర్దేశం చేయడంలో డాక్టర్ లోహియా సాహిబ్ చేసిన కృషిని ఎవరూ మరచిపోలేరు. ఆంగ్లం, పలు ఐరోపా భాషలలో పండితుడైనప్పటికీ, డాక్టర్ లోహియా హిందీ, ఇతర భారతీయ భాషలకు వాటి సముచిత, గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని కల్పించే ప్రచారానికి తన జీవితమంతా అంకితం చేశారు. హిందీ మాట్లాడకపోయినప్పటికీ, హిందీ మాట్లాడటాన్ని గర్వంగా భావించిన ఎందరో కార్యకర్తలను ఆయన ప్రోత్సహించారు. వీరిలో తమిళం మాట్లాడే లంకాసుందరం, కన్నడ మాట్లాడే జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్, ఒరియా మాట్లాడే కిషన్ పట్నాయక్‌ల పేర్లు ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించదగినవి. నెహ్రూ హయాంలో పార్లమెంటులో ఆంగ్లం ఆధిపత్యం చెలాయించింది. అయితే, డాక్టర్ లోహియా లోక్‌సభలోకి ప్రవేశించడంతో, పార్లమెంటు స్వరూపం కొత్త మలుపు తీసుకుంది, మరియు హిందీ, భారతీయ భాషల ఆధిపత్యం యొక్క కొత్త శకం ప్రారంభమైంది. డాక్టర్ లోహియా హిందీని అమితంగా ప్రేమించేవారు.

పార్లమెంటరీ వార్తలను కవర్ చేసే పాత రిపోర్టర్లకు, సామాన్యుడి ఆదాయం విషయంలో నెహ్రూతో ఆయన చేసిన వాడివేడి వాదనలు ఖచ్చితంగా గుర్తుంటాయి. సగటు భారతీయుడు రోజుకు కేవలం 1.25 రూపాయలు మాత్రమే సంపాదిస్తాడన్న ప్రభుత్వ వాదనను లోహియా బద్దలుకొట్టినప్పుడు, సగటు పౌరుడి ఆదాయం కేవలం మూడు అణాలు మాత్రమేనని లోహియా పార్లమెంటులో నిరూపించారు. నెహ్రూను లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఏకైక నాయకుడు లోహియానే. పండిట్ నెహ్రూ తన రోజువారీ ఖర్చుల కోసం ప్రభుత్వ ఖజానా నుండి 25,000 రూపాయలు ఖర్చు చేస్తున్నారని, ఇది ప్రజాధనాన్ని బరితెగించి దోచుకోవడమేనని లోహియా బహిరంగంగా ఆరోపించారు. లోహియా ప్రచారం నెహ్రూ అనుచరుల నిద్రను దూరం చేసింది.

దేశవ్యాప్తంగా బ్రిటిష్ బానిసత్వపు అవశేషాలను నిర్మూలించడానికి డాక్టర్ లోహియా తన దృఢ సంకల్పంతో ఒక ఉధృతమైన ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చి మూడు దశాబ్దాలు గడిచినా, రాజధానిలోని బహిరంగ ప్రదేశాలలో 48 మంది బ్రిటిష్ పాలకుల విగ్రహాలు స్వతంత్ర దేశాన్ని అపహాస్యం చేస్తూ అలాగే ఉండిపోయాయి. రాజధానిలోని 62 వీధులకు విదేశీ పాలకుల పేర్లు పెట్టారు. డాక్టర్ లోహియా  ఈ బానిసత్వపు అవశేషాలను ద్వేషించారు. ఒక దశాబ్ద కాలంగా, ఈ విదేశీ అవశేషాలను తొలగించమని లోహియా ప్రభుత్వాన్ని కోరుతూనే ఉన్నారు. లోహియా అభ్యర్థనను ప్రభుత్వం పెడచెవిన పెట్టడంతో, పోరాటపటిమ గల డాక్టర్ లోహియా, ఢిల్లీ అంతటా ప్రతిష్ఠించిన విదేశీ పాలకుల విగ్రహాలను ధ్వంసం చేయమని తన పార్టీ కార్యకర్తలను ఆదేశించారు. డాక్టర్ లోహియా పిలుపునకు స్పందించి, పోలీసుల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకత ఎదురైనప్పటికీ, సోషలిస్ట్ కార్యకర్తలు ఆ విగ్రహాలను ధ్వంసం చేసి, వాటికి తారు పూశారు. దీంతో ప్రభుత్వం విదేశీ పాలకుల విగ్రహాలన్నింటినీ తొలగించి, కింగ్స్‌వేలోని కరోనేషన్ పార్కుకు తరలించవలసి వచ్చింది. డాక్టర్ లోహియా ఒత్తిడి కారణంగా, విదేశీ పాలకుల పేర్లతో ఉన్న వీధుల పేర్లను కూడా మార్చారు. ఈ చర్య నిస్సందేహంగా విప్లవాత్మకమైనది.

డాక్టర్ లోహియా అసాధారణ ధైర్యవంతుడు. 1967లో, లోహియా చేసిన ప్రయత్నాల ఫలితంగా ఉత్తర భారతదేశంలో కాంగ్రెసేతర సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలు ఏర్పడ్డాయి. అమృత్‌సర్ నుండి మణిపూర్ వరకు కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వాలు తుడిచిపెట్టుకుపోయాయి. ఆసక్తికరంగా, ఈ సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలలో జనసంఘ్, కమ్యూనిస్టులు వంటి రాజకీయ ప్రత్యర్థులు కూడా ఉన్నారు. ఈ పార్టీలలోని అంతర్గత కలహాల కారణంగా, డాక్టర్ లోహియా ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి.

డాక్టర్ లోహియా మరణించినప్పుడు, దేశంలో ఆయనకు ఎక్కడా స్థిరాస్తి లేదు, బ్యాంకులో ఒక్క పైసా కూడా లేదు. లోహియా జేబులో ఒక్క పైసా కూడా దొరకలేదు, అందువల్ల లోహియా స్నేహితులే అంత్యక్రియలు నిర్వహించాల్సి వచ్చింది.

 

(అంబ్రీష్ కుమార్ వాల్ సౌజన్యంతో)

తెలుగు సేత: ముహమ్మద్ అజ్గర్ అలీ.