రచన: డా. సురేష్ ఖైర్నార్
Dr Suresh Khairnar
హమీద్ దల్వాయి మే 3, 1977న మూత్రపిండాల వ్యాధితో కన్నుమూశారు. హమీద్
దల్వాయి కేవలం 45 సంవత్సరాలు
మాత్రమే జీవించారు. హమీద్ దల్వాయి మొదటి 20 సంవత్సరాలను పక్కన పెడితే, మిగిలిన 25 సంవత్సరాలు
ముస్లిం సమాజంలో చైతన్యం కోసం తన ప్రాణాలను పణంగా పెట్టి పోరాడారు—ఇది తన కాలంలోని
అణగారిన వర్గాల కోసం మహాత్మా జ్యోతిబా ఫూలే చేసిన దానిని పోలి ఉంటుంది
ఇస్లాం మతం 7వ శతాబ్దంలో ప్రవక్త ముహమ్మద్(sa) నాయకత్వంలో అరేబియాలోని అజ్ఞానం, గిరిజన కలహాలు, మరియు తిరోగమన ఆచారాలకు వ్యతిరేకంగా ఒక సంస్కరణ శక్తిగా ఆవిర్భవించింది.
ముఖ్యంగా, ఇస్లాంను
అనుసరించిన మొదటి వ్యక్తి ఒక మహిళ, ఖదీజా బింత్ ఖువాయిలిద్(ర). హజ్రత్ ఖదీజా ప్రవక్త(స) యొక్క ఆశయానికి మద్దతు
ఇచ్చారు. ఇస్లాం ప్రధాన సందేశం శాంతి—ఇది "అస్సలాము అలైకుమ్" వంటి
పలకరింపులలో ప్రతిబింబిస్తుంది. మదీనా ఒప్పందం సహజీవనాన్ని మరియు ఆరాధనా స్వేచ్ఛను
ధృవీకరించింది.
అయినప్పటికీ, ప్రవక్త(స) మరణానంతరం, కర్బలా వంటి
సంఘర్షణలు మతపరమైన విభజనలకు దారితీశాయి. శతాబ్దాలుగా, స్తబ్దత మరియు పక్షపాత వ్యాఖ్యానాలు,
బహుభార్యత్వం, ఏకపక్ష
విడాకులు వంటి పద్ధతులకు దోహదపడ్డాయి, ఇవి తరచుగా దుర్వినియోగం చేయబడ్డాయి. ఇటువంటి అన్యాయాలకు—ముఖ్యంగా మహిళలను
ప్రభావితం చేసే వాటికి—ప్రతినిధిగా, రాష్ట్ర సేవా దళ్ యొక్క సమానత్వ ఆదర్శాలచే ప్రేరణ పొందిన దల్వాయి, ఫూలే వారసత్వం నుండి స్ఫూర్తి పొంది ముస్లిం
సత్యశోధక్ సమాజ్ను స్థాపించారు.
1932, సెప్టెంబర్ 29న చిప్లూన్లో
జన్మించిన దల్వాయి ఒక సాధారణ కుటుంబంలో పెరిగారు. 14 ఏళ్ల వయసులో, దల్వాయి రాష్ట్ర
సేవా దళ్లో చేరి, ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం మరియు సామాజిక న్యాయం వంటి విలువలను
అలవర్చుకున్నారు. చాలామంది దిశానిర్దేశం లేకుండా సంస్థలలో ప్రయాణిస్తుండగా, దల్వాయి వంటి కొందరు తమ జీవితకాల లక్ష్యాన్ని
ముందుగానే కనుగొంటారు.
దల్వాయి కు 15 ఏళ్ల వయసులో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది, దానితో పాటు దేశ విభజన తాలూకు తీవ్రమైన గాయం
కూడా ఎదురైంది. బ్రిటిష్ వారి “విభజించి పాలించు” రాజకీయాలు మత విభేదాలను తీవ్రతరం
చేసి, ముస్లిం
లీగ్, హిందూ మహాసభ, మరియు ఆర్ఎస్ఎస్ వంటి శక్తులకు బలాన్నిచ్చాయి.
దాని ఫలితంగా చెలరేగిన హింస శాశ్వతమైన గాయాలను మిగిల్చింది. అటువంటి వాతావరణంలో
లౌకిక దృక్పథాన్ని కొనసాగించడానికి దృఢ సంకల్పం మరియు శిక్షణ అవసరం—ఈ రెండూ
దల్వాయికి ఉన్నాయి.
తన తొలి రోజుల్లో, దల్వాయి సోషలిస్ట్ పార్టీతో అనుబంధం కలిగి, ఆచార్య ఆత్రే యొక్క 'మరాఠా' పత్రికలో పాత్రికేయుడిగా పనిచేశారు. దల్వాయి 'ఇంధన్' నవల మరియు చిన్న కథలు కూడా రాసి, ఒక ఆశాజనకమైన సాహిత్యవేత్తగా గుర్తింపు పొందారు. అయినప్పటికీ, ముస్లింల సామాజిక-ఆర్థిక దుస్థితిని మరియు
రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం మతాన్ని దుర్వినియోగం చేయడాన్ని చూసి, దల్వాయి సాహిత్య కృషి కన్నా సాంఘిక సంస్కరణలనే
ఎంచుకున్నారు.
1966 ఏప్రిల్ 18న, దల్వాయి విడాకులు తీసుకున్న ముస్లిం మహిళలతో
ముంబై సచివాలయం వరకు ఒక చారిత్రాత్మక యాత్రకు నాయకత్వం వహించారు. ఇది సంస్కరణల
కోసం సాగిన ఒక నిరంతర ఉద్యమానికి నాంది పలికింది. 1970లో, దల్వాయి పూణేలో
ముస్లిం సత్యశోధక్ సమాజ్ను లాంఛనంగా స్థాపించారు. మత పెద్దల అధికారాన్ని సవాలు
చేయడం మరియు సమాజంలో హేతుబద్ధమైన, సమానత్వ
విలువలను ప్రోత్సహించడం దల్వాయి లక్ష్యం. దల్వాయి కృషి షా బానో కేసు వంటి చర్చల
కంటే దశాబ్దాల ముందే ప్రారంభమైంది. మహిళలను ప్రభావితం చేసే సమస్యలు కేవలం మత
విశ్వాసాలకు సంబంధించినవి కాదని, అవి
న్యాయానికి సంబంధించినవని దల్వాయి నొక్కి చెప్పారు. దల్వాయి భాషా సమైక్యతను కూడా
నొక్కిచెప్పారు; విద్య, జీవనోపాధి కోసం ముస్లింలు తమ ప్రాంత భాషను
స్వీకరించాలని, అదే సమయంలో
సాంస్కృతిక పరిజ్ఞానం కోసం ఉర్దూ, అరబిక్
నేర్చుకోవాలని దల్వాయి కోరారు.
దల్వాయి విమర్శ ముస్లిం సమాజానికే పరిమితం
కాలేదు. దల్వాయి అన్ని రూపాల్లోని మత రాజకీయాలను వ్యతిరేకించారు మరియు హిందుత్వ
శక్తుల పట్ల తీవ్ర అప్రమత్తతతో ఉండేవారు. నర్హర్ కురుంద్కర్, ఎ. బి. షా వంటి మేధావులతో కలిసి, దల్వాయి భారత లౌకిక సమాజాన్ని తీర్చిదిద్దడంలో
సహాయపడ్డారు. నేటి ధ్రువీకరణ, మెజారిటీ
రాజకీయాల వాతావరణాన్ని దల్వాయి నిస్సందేహంగా వ్యతిరేకించి ఉండేవారు.
దల్వాయి ప్రపంచ గతిశీలతను కూడా అర్థం
చేసుకున్నారు. భౌగోళిక రాజకీయ ప్రయోజనాలు—ముఖ్యంగా అమెరికా, పాశ్చాత్య శక్తుల ప్రయోజనాలు—రాజకీయ ఇస్లాంను
ఎలా ఒక సాధనంగా వాడుకున్నాయో ఆయన గుర్తించి ఉండేవారు. దల్వాయి మేధో పరిధిని
ఎడ్వర్డ్ సైద్, నోమ్
చోమ్స్కీ వంటి వ్యక్తులతో పోల్చవచ్చు.
ప్రాణాపాయకరమైన అనేక దాడులను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, దల్వాయి భారతదేశం అంతటా తన పనిని కొనసాగించారు.
ఎమర్జెన్సీ సమయంలో దల్వాయి తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురయ్యారు. దల్వాయి చివరి రోజుల్లో
నేను జాస్లోక్ ఆసుపత్రిలో దల్వాయి ను పరామర్శించాను. అయినప్పటికీ, దల్వాయి స్ఫూర్తి, హాస్య చతురత చెక్కుచెదరలేదు. కొద్ది రోజుల్లోనే దల్వాయి కన్నుమూశారు.
45 ఏళ్లకే దల్వాయి మరణం ఒక అద్భుతమైన జీవితాన్ని అకాలంగా ముగించింది. అయినా, దల్వాయి చేసిన కృషి స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉంది.
ముస్లిం సత్యశోధక్ సమాజ్ అర్ధ శతాబ్దానికి పైగా పూర్తి చేసుకుంది. ఇప్పుడు ప్రశ్న
ఏమిటంటే: దల్వాయి వారసత్వాన్ని మనం ఎలా ముందుకు తీసుకువెళ్లాలి?
దల్వాయి నిర్భయమైన ఆత్మపరిశీలన, హేతుబద్ధమైన ఆలోచన, మరియు వర్గాల మధ్య సామాజిక న్యాయాన్ని
విశ్వసించారు. దల్వాయి ముస్లిం ఛాందసవాదాన్ని, హిందూ మెజారిటేరియనిజం రెండింటినీ తిరస్కరించారు. దల్వాయి సమానత్వంలో
పాతుకుపోయిన లౌకిక, ప్రజాస్వామ్య
భారతదేశం కోసం నిలబడ్డారు.
దల్వాయి ఇవ్వగల అత్యంత అర్థవంతమైన నివాళి కేవలం
స్మరించుకోవడం మాత్రమే కాదు, దల్వాయి ప్రారంభించిన
పోరాటాన్ని కొనసాగించడం.
తెలుగు
సేత ముహమ్మద్ అజ్గర్ అలీ
हामिद
दलवई: सेक्युलर भारत के लिए एक कट्टर सोच
डॉ.
सुरेश खैरनार द्वारा
Hamid Dalwai: A Radical Conscience for a Secular India
डॉ. सुरेश खैरनार
Dr Suresh Khairnar
हामिद दलवई 3 मई, 1977 को
किडनी की बीमारी की वजह से गुज़र गए। वे सिर्फ़ 45 साल जिए। अगर हम उनके पहले 20 साल अलग रख दें,
तो उन्होंने बाकी 25 साल
मुस्लिम समाज को जगाने की लड़ाई में अपनी जान जोखिम में डालकर बिताए—ठीक वैसे ही
जैसे महात्मा ज्योतिबा फुले ने अपने समय में दबे-कुचले समुदायों के लिए किया था।
इस्लाम खुद 7वीं सदी
में पैगंबर मुहम्मद के समय में अरब में अज्ञानता,
कबीलाई लड़ाई और पुराने
रीति-रिवाजों के खिलाफ एक सुधारवादी ताकत के तौर पर उभरा। खास बात यह है कि इस्लाम
को मानने वाली पहली महिला खदीजा बिन्त खुवेलिद थीं,
जिन्होंने पैगंबर के मिशन
का साथ दिया था। इसका मुख्य संदेश शांति था—जो “अस्सलामु अलैकुम” जैसे अभिवादन में
दिखता है। मदीना चार्टर ने साथ रहने और इबादत की आज़ादी की बात कही।
फिर भी, पैगंबर
की मौत के बाद, कर्बला जैसे झगड़ों की वजह से सांप्रदायिक बँटवारे हुए।
सदियों से, ठहराव और चुनिंदा मतलबों की वजह से एक से ज़्यादा शादी और
मनमाने तलाक जैसे रिवाज़ बढ़े, जिनका अक्सर गलत इस्तेमाल हुआ। ऐसे ही अन्याय के जवाब
में—खासकर महिलाओं पर होने वाले अन्याय के जवाब में—दलवाई ने राष्ट्र सेवा दल के
बराबरी के आदर्शों से प्रेरित होकर,
फुले की विरासत से प्रेरणा
लेकर मुस्लिम सत्यशोधक समाज की स्थापना की।
29 सितंबर, 1932 को चिपलून में जन्मे दलवाई एक मामूली परिवार में पले-बढ़े।
14 साल की
उम्र में, वह राष्ट्र सेवा दल में शामिल हो गए, और
डेमोक्रेसी, सेक्युलरिज़्म और सोशल जस्टिस के मूल्यों को अपनाया। जहाँ
कई लोग बिना किसी दिशा के संगठनों से गुज़रते हैं,
वहीं कुछ—जैसे दलवाई—जल्दी
ही ज़िंदगी भर का मकसद पा लेते हैं।
भारत को आज़ादी तब मिली जब
वह 15 साल के थे,
और साथ में बंटवारे का
सदमा भी था। अंग्रेजों की “फूट डालो और राज करो” की राजनीति ने सांप्रदायिक
बंटवारे को और गहरा कर दिया था, जिससे मुस्लिम लीग,
हिंदू महासभा और RSS जैसी
ताकतें मज़बूत हुईं। इसके चलते हुई हिंसा ने हमेशा रहने वाले निशान छोड़े। ऐसे
माहौल में सेक्युलर सोच बनाए रखने के लिए पक्का यकीन और ट्रेनिंग की ज़रूरत थी—जो
दलवाई के पास थी। अपने शुरुआती सालों में,
दलवई सोशलिस्ट पार्टी से
जुड़े थे और आचार्य अत्रे के अखबार मराठा के लिए एक पत्रकार के तौर पर काम करते
थे। उन्होंने नॉवेल 'ईंधन' और छोटी कहानियाँ भी लिखीं,
जिससे उन्हें एक होनहार
लेखक के तौर पर पहचान मिली। फिर भी,
मुसलमानों की
सामाजिक-आर्थिक तंगी और राजनीतिक मकसद के लिए धर्म का गलत इस्तेमाल देखकर, उन्होंने
लिखने के बजाय समाज सुधार को चुना।
18 अप्रैल, 1966 को, उन्होंने तलाकशुदा मुस्लिम महिलाओं के मुंबई सेक्रेटेरिएट
तक एक ऐतिहासिक मार्च का नेतृत्व किया,
जिससे सुधार के लिए एक
लगातार चलने वाले आंदोलन की शुरुआत हुई। 1970 में, उन्होंने पुणे में औपचारिक रूप से मुस्लिम सत्यशोधक समाज की
स्थापना की। उनका मकसद मौलवियों के अमीर वर्ग के अधिकार को चुनौती देना और समुदाय
के अंदर तर्कसंगत, बराबरी वाले मूल्यों को बढ़ावा देना था।
दलवई का काम शाह बानो
मामले जैसी बहसों से दशकों पहले का है। उन्होंने ज़ोर दिया कि महिलाओं को प्रभावित
करने वाले मुद्दे न्याय के मामले हैं,
सिर्फ़ आस्था के नहीं।
उन्होंने भाषाई एकता पर भी ज़ोर दिया,
और मुसलमानों से कहा कि वे
पढ़ाई और रोज़ी-रोटी के लिए अपने इलाके की भाषा अपनाएँ, जबकि
सांस्कृतिक ज्ञान के लिए उर्दू और अरबी सीखें।
उनकी आलोचना मुस्लिम
समुदाय से आगे तक फैली हुई थी। उन्होंने हर तरह की कम्युनल पॉलिटिक्स का विरोध
किया और हिंदुत्व ताकतों से बहुत सावधान रहे। नरहर कुरुंदकर और ए. बी. शाह जैसे
विचारकों के साथ, उन्होंने इंडियन सेक्युलर सोसाइटी को बनाने में मदद की। वे
बेशक आज के पोलराइजेशन और मेजॉरिटी पॉलिटिक्स के माहौल का विरोध करते।
दलवई ग्लोबल डायनामिक्स को
भी समझते थे। उन्होंने पहचाना होगा कि कैसे जियोपॉलिटिकल हितों – खासकर यूनाइटेड
स्टेट्स और वेस्टर्न ताकतों के हितों – ने पॉलिटिकल इस्लाम को अपना हथियार बना
लिया है। उनकी इंटेलेक्चुअल रेंज की तुलना एडवर्ड सईद और नोम चोम्स्की जैसे लोगों
से की जा सकती है।
कई जानलेवा हमलों का सामना
करने के बावजूद, दलवई ने पूरे भारत में अपना काम जारी रखा। इमरजेंसी के
दौरान, वे गंभीर रूप से बीमार पड़ गए। मैं उनके आखिरी दिनों में
जसलोक हॉस्पिटल में उनसे मिलने गया था। तब भी,
उनका जोश और सेंस ऑफ
ह्यूमर बरकरार था। कुछ ही दिनों में,
वे चले गए।
45 साल की उम्र में उनकी मौत ने एक शानदार जीवन को छोटा कर
दिया। फिर भी उनका काम प्रेरणा देता है। मुस्लिम सत्यशोधक समाज ने आधी सदी से
ज़्यादा समय पूरा कर लिया है। अब सवाल यह है: हम उनकी विरासत को कैसे आगे बढ़ाएं?
दलवई निडर आत्मनिरीक्षण, तर्कसंगत
सोच और समुदायों के बीच सामाजिक न्याय में विश्वास करते थे। उन्होंने मुस्लिम
कट्टरता और हिंदू बहुसंख्यकवाद, दोनों को खारिज कर दिया। वे बराबरी पर आधारित एक सेक्युलर, डेमोक्रेटिक
भारत के पक्ष में थे।
उन्हें सबसे सच्ची
श्रद्धांजलि सिर्फ़ याद करना नहीं है,
बल्कि उनके शुरू किए गए
संघर्ष को जारी रखना है।
