ఒకవేళ రామ్ మనోహర్ లోహియా ఈ రోజు జెన్ జెడ్ ను కలిస్తే If Ram Manohar Lohia Met Gen Z Today

 

 

విపుల్ అనేకాంత్, వికాస్ బిష్ణోయ్

రామ్ మనోహర్ లోహియా ఒకప్పుడు ఇలా అన్నారు, "లోగ్ మేరీ బాత్ సునెంగే జరూర్, లేకిన్ మేరే మార్నే కే బాద్" (ప్రజలు నా మాట తప్పకుండా వింటారు, కానీ నా మరణం తర్వాత మాత్రమే). ఒకవేళ లోహియా ఈ రోజు జీవించి ఉంటే, జెన్ జెడ్ వారు కొన్ని విచిత్రమైన మరియు అనుకోని మార్గాలలో ఆయన మాట వినడం ప్రారంభించారని లోహియా గమనించి ఉండవచ్చు.

రామ్ మనోహర్ లోహియాకు బ్యాంకు ఖాతా గానీ, సొంత ఇల్లు గానీ లేకుండా జీవించారు. లోహియా జీవితం  సామ్యవాద విలువలను కచ్చితంగా పాటిస్తూ, భౌతిక సంపదను కూడబెట్టడానికి ఉద్దేశపూర్వకంగా నిరాకరించడం నిడాoబరత  కు నిదర్శనం. జెన్ జెడ్ కూడా తరచుగా సొంత ఇంటి కంటే అద్దె నివాసానికే ప్రాధాన్యత ఇస్తారు, బ్యాంకు ఖాతాలను సున్నా లేదా కనిష్ట స్థాయిలో ఉంచుకుంటారు, లేదా భౌతిక కోరికలపై తక్షణమే ఖర్చు చేస్తారు. ఇద్దరికీ దేనినీ సొంతం చేసుకోవడానికి అయిష్టత ఉంది. లోహియాకు గానీ, జెన్ జెడ్ కు గానీ సంపదను కూడబెట్టడంపై ప్రత్యేకంగా మమకారం ఉన్నట్లు కనిపించదు. తేడా దృక్పథంలో ఉంది: లోహియా ఆస్తులను తిరస్కరించగా, జెన్ జెడ్ యాజమాన్యాన్ని తిరస్కరిస్తూనే వినియోగానికి గాఢంగా అతుక్కుని ఉంటుంది. పైపైన చూస్తే ఒకేలా అనిపిస్తుంది; కానీ లోపలి నిర్మాణం పూర్తిగా భిన్నమైనది. లోహియా భౌతిక విరక్తిని పాటించగా, జెన్ జెడ్ భౌతిక చలనశీలతను పాటిస్తుంది.

సంబంధాల విషయానికి వస్తే ఈ వ్యత్యాసం మరింత ఆసక్తికరంగా మారుతుంది.

లోహియా ఎప్పుడూ పెళ్లి చేసుకోలేదు మరియు వివాహాన్ని ఒక ప్రశ్నించలేని సామాజిక సంస్థగా తిరస్కరించారు. 1950లలో లోహియా మిరాండా హౌస్ ప్రొఫెసర్‌తో బహిరంగంగా సంబంధంలో జీవించారు - పాశ్చాత్య ప్రథమ ప్రపంచ దేశాలకు కూడా సహజీవనం అనే భావన తీవ్ర అసౌకర్యంగా ఉన్న కాలంలో ఇది ఒక అసాధారణమైన చర్య. జెన్ జెడ్ సహజీవన సంబంధాలను ఎక్కువగా అంగీకరించడం మరియు వ్యక్తిగత స్వయంప్రతిపత్తిపై వారి పట్టుదల వారిని ఆయన వైపు ఆకర్షించి ఉండవచ్చు. ఇద్దరూ వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు అపారమైన విలువను ఇస్తారు మరియు వ్యక్తిగత జీవితంపై సామాజిక లేదా కుటుంబ ఆంక్షలను లేదా అధికారాన్ని ప్రతిఘటిస్తారు. అయినప్పటికీ, లోహియా ఆ స్వేచ్ఛను తీవ్రమైన భౌతిక విరక్తితో జత చేశారు. జెన్ జెడ్ అదే విరక్తి లేకుండా ఇలాంటి స్వయంప్రతిపత్తిని కోరుకుంటుంది. లోహియా వైఖరిని ఒక రకమైన ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తివాదం అని, జెన్ జెడ్ వైఖరిని భౌతిక వ్యక్తివాదం అని పిలవవచ్చు.

వివాహంపై తిరోగమన దృక్పథాలు, లైంగిక అణచివేత వల్ల భారత సమాజం వికృతంగా మారిందని లోహియా వాదించారు. స్త్రీ శరీరాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని నియంత్రించే సాధనంగా లోహియా భావించిన, స్త్రీ పవిత్రత మరియు కన్యత్వం పట్ల సమాజానికి ఉన్న వ్యామోహాన్ని లోహియా విమర్శించారు. పాతకాలపు నైతిక, పవిత్రతా ప్రమాణాల మీద కాకుండా, స్త్రీ గౌరవం మరియు పని మీద దృష్టి పెట్టాలని లోహియా నొక్కి చెప్పారు. కుల వ్యవస్థను నిర్మూలించడానికి ఆచరణాత్మక మార్గాలుగా కులాంతర వివాహాలను, కలిసి భోజనం చేయడాన్ని కూడా లోహియా సమర్థించారు. ఉన్నత, నిమ్న కులాల మధ్య జరిగే కులాంతర వివాహాలను ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు ఒక అధికారిక అర్హతగా పరిగణించాలని కూడా లోహియా ప్రతిపాదించారు.

జ్ఞానవంతురాలు, పరిణతి చెందిన, ధైర్యవంతురాలు, సాహసవంతురాలు మరియు చురుకైన తెలివిగల హిందుస్థానీ మహిళకు నిజమైన ప్రతీకగా లోహియా సావిత్రిని కాకుండా ద్రౌపదినే భావించారు. భారతదేశంలోనే కాకుండా ప్రపంచం మొత్తం మీద కూడా ద్రౌపది వంటి స్త్రీని తాను చూడలేదని లోహియా అంగీకరించారు. వ్యక్తిగత సంబంధాలలో లోహియా చాలా సున్నిత మనస్కులు, గ్రహణశక్తి కలవారు మరియు నిజాయితీ, పారదర్శకత, సున్నితత్వానికి విలువ ఇచ్చేవారు. ద్రౌపది, కృష్ణుడి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని లోహియా అత్యంత స్నేహబంధంగా ఆదర్శంగా భావించారు. సంబంధాలలో స్వేచ్ఛకు చిత్తశుద్ధి, పరస్పర సహకారం మరియు గౌరవం అవసరమనే లోహియా అంతర్దృష్టిని జెన్ జెడ్ (Gen Z) తరం ఉపయోగకరంగా గ్రహించవచ్చు.

వెనుకబడిన వర్గాలు, ఎస్సీ, ఎస్టీ, మహిళలు, గ్రామీణ పేదలు, మాతృభాషా వక్తలు మరియు అగ్రవర్ణాలలో (వారిని ఆయన "బూటకపు ఉన్నత కులాలు" అని పిలిచేవారు) ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వారికి ప్రాతినిధ్యం కల్పించాలనే లోహియా దార్శనికత, జీవితకాల పోరాటం భారత రాజకీయాలను, సమాజాన్ని పునర్నిర్మించాయి. అగ్రవర్ణమైన మార్వారీ బనియా కుటుంబంలో జన్మించిన లోహియా, తన తాత్కాలిక జన్మ గుర్తింపు తనను నిర్వచించడాన్ని నిరాకరిస్తూ ఇలా ప్రకటించారు: "నేను మార్వారీ బనియా రూపంలో పుట్టాను, కానీ నన్ను నేను చంపుకోను." ఈ విధంగా లోహియా, సమానత్వం కోసం తన గుర్తింపుతో ముడిపడి ఉన్న ప్రత్యేక హక్కులను, సామాజిక శ్రేణిని రెండింటినీ త్యజించారు. లోహియా సమానత్వాన్నే జీవితంలో గొప్ప లక్ష్యంగా అభివర్ణించారు.

లోహియా యొక్క ఈ విధానం, జాన్ రాల్స్ యొక్క 'ఒరిజినల్ పొజిషన్' మరియు 'అజ్ఞానపు తెర' అనే భావనలతో ప్రతిధ్వనించింది. అంటే, ఒకరి స్వంత ప్రత్యేక హక్కులు, సమాజంలో వారి స్థానం లేదా లింగం, సామర్థ్యాలు, జాతి, లేదా భావజాలాలు వంటి ఇతర గుర్తింపుల గురించి ముందస్తు అవగాహన లేకుండా న్యాయ సూత్రాలను ఎంచుకోవడం. మనం ధనవంతులుగా పుడతామో, పేదవారిగా పుడతామో, ఉన్నత వర్గంలో పుడతామో, అణగారిన వర్గంలో పుడతామో, స్త్రీలలో పుడతామో, బహువర్గంలో పుడతామో, అల్పసంఖ్యాక వర్గంలో పుడతామో తెలియని పక్షంలో, న్యాయాన్ని ఊహించుకోవడం సులభం అవుతుంది.

గత తరాలతో పోలిస్తే జెన్ జెడ్ (Gen Z) తరం వారు వారసత్వంగా వచ్చిన గుర్తింపులను, కుల శ్రేణులను ప్రశ్నించడానికి తరచుగా ఎక్కువ సుముఖత చూపుతారు, కానీ వారు కులం విషయంలో కూడా ఇలాంటి ప్రయోగాన్నే చేయవచ్చు.

ఈ జీవితంలో కులాన్ని మార్చలేనప్పటికీ, జెన్ జెడ్ ఒక ఊహాజనిత పరిస్థితి గురించి ఆలోచించవచ్చు: ఒకవేళ ఏదైనా ఊహాత్మక గత లేదా భవిష్యత్ జన్మలో తాము వ్యతిరేక కులంలో జన్మిస్తే, లేదా మరణించిన పెద్దలు ఇప్పుడు వేరే కులంలో జన్మిస్తే - రిజర్వేషన్లు, సమాన అవకాశాలు, కుల గర్వం లేదా వివక్షపై వారి అభిప్రాయాలు అలాగే ఉంటాయా? లోహియా ఊహించిన సామాజిక న్యాయంపై మరింత నిష్పక్షపాతమైన అవగాహనకు రావడానికి, జెన్ జెడ్ అటువంటి ప్రయోగం ద్వారా ఈ కొలమానాన్ని వర్తింపజేయగలరా?

భారతదేశం 'నైరూప్యానికి, వాస్తవికతకు మధ్య పూర్తి విభజన' అనే వ్యాధితో బాధపడుతోందని లోహియా హెచ్చరించారు - ఇది సిద్ధాంతపరంగా ఉన్నతమైన భావాలను కలిగి ఉంటూ, ఆచరణలో భిన్నంగా ప్రవర్తించే ఒక మానసిక ధోరణి. మనం సమానత్వాన్ని ప్రకటిస్తాం కానీ శ్రేణిని పునరుత్పత్తి చేస్తాం. మనం స్వేచ్ఛను ప్రశంసిస్తాం కానీ మహిళల ఎంపికలను నియంత్రిస్తాం. మనం ప్రతిభను కీర్తిస్తాం కానీ వారసత్వంగా వచ్చిన ప్రయోజనాన్ని విస్మరిస్తాం.

ఒక మెరుగైన, మరింత మానవతావాద సమాజం కోసం జెన్ జెడ్ ఈ విభజనను పూడ్చగలరా? లోహియా తన "సమానత్వం యొక్క అర్థం" అనే వ్యాసంలో రాసినట్లుగా, మన హోదా కంటే పై స్థాయిలో ఉన్నవారి పట్ల సమానత్వాన్ని పాటించడం కొన్ని పరిస్థితులలో సులభం, కానీ మనకంటే తక్కువ స్థాయిలో ఉన్నవారి పట్ల సమానత్వాన్ని పాటించడం చాలా కష్టం. లోహియా లక్ష్యం కేవలం సంఖ్యాపరమైన సమానత్వం కాదు, అసమానతలను సాధ్యమైనంత ఎక్కువగా తగ్గించడం మరియు ఆనంద సూచికను గరిష్ఠ స్థాయికి చేర్చడం. కుల, లింగ వివక్షల కారణంగా భారతీయులే భూమిపై అత్యంత దుఃఖితులని ఆయన అన్నారు. జెన్ జెడ్ (Gen Z) వారు వేడుకలతో చాలా సౌకర్యవంతంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నారు. వారు ఆనందం, స్వీయ వ్యక్తీకరణ, ప్రయాణం, విశ్రాంతి మరియు వ్యక్తిగత ఎంపికల భాషను స్వీకరించారు.

లోహియా విచారణకు విలువనిచ్చారు - ఇతరులను ప్రశ్నించినంతగా తమను తాము ప్రశ్నించుకోవడం. అంతర్గత విమర్శ కొత్త ఆలోచనా విధానాలను సృష్టించగలదని లోహియా విశ్వసించారు. జెన్ జెడ్ వారు ఇతరులను విమర్శించడంలో ఏమాత్రం వెనుకాడరు, కానీ ఆ విమర్శనాత్మక శక్తిని తమ వైపు మళ్లించగలరా అనేది మరింత కష్టమైన ప్రశ్న. మనం ఇతరుల పక్షపాతాలను ప్రశ్నించేంత తీవ్రతతో మన స్వంత ప్రత్యేక హక్కులను ప్రశ్నించగలమా?

ఈ మేధోపరమైన కృషిని చేపట్టడానికి జెన్ జెడ్ సిద్ధంగా ఉందా?

జెన్ జెడ్ యొక్క వ్యక్తివాదం మరియు స్వేచ్ఛా-ఆధారిత ఆకాంక్షలు నిజమైన ఆశలను కలిగి ఉన్నాయి. కాబట్టి, ప్రశ్న ఏమిటంటే, జెన్ జెడ్ తమ స్వేచ్ఛతో ఏమి చేస్తుంది? వ్యక్తిగత స్వయంప్రతిపత్తి కేవలం జీవనశైలి ఎంపికలకే పరిమితమైతే, అది మరింత అధునాతనమైన వినియోగదారు సమాజాన్ని మాత్రమే సృష్టించవచ్చు. కానీ ఆ స్వేచ్ఛను విస్తృత సామాజిక విముక్తి వైపు మళ్లిస్తే - భౌతికవాదాన్ని కొంత నిరాడంబరతతో, నిరంతర ఆత్మపరిశీలనతో, సామాజిక సమానత్వానికి నిబద్ధతతో పలుచన చేస్తే - అది లోహియా 2.0కి మార్గం సుగమం చేయగలదు. బహుశా అంత కఠినంగా కాకపోయినా, అలుపెరుగని లోహియా వలె విభిన్న దృక్పథాలను కలిగి, సాంకేతికంగా పుట్టుకతోనే వచ్చినా, సాంకేతిక మరియు భౌతిక ప్రలోభాలను ఎదిరించగల లోహియాగా మారవచ్చు. బహుశా అక్కడే లోహియా మరియు జెన్ జెడ్ చివరకు కలుసుకోవచ్చు. వారి జీవనశైలిలో కాదు, వారి రాజకీయాలలో అసలే కాదు, వారసత్వంగా వచ్చిన పరిమితుల పట్ల వారిద్దరికీ ఉన్న అసహనంలో.

వారి సంభాషణ బహుశా వాదోపవాదాలతో, అసౌకర్యంగా మరియు అప్పుడప్పుడు ఉద్రేకపూరితంగా ఉండవచ్చు

డాక్టర్ లోహియా బహుముఖ ప్రజ్ఞపై ఒక విశ్లేషణ डॉ. लोहिया बहुमुखी व्यक्तित्व का एक विश्लेषण

 

లోహియా గురించి మీకు ఎంత తెలుసు?

అది 1958వ సంవత్సరం. నేను ఇర్విన్ హాస్పిటల్ బస్ స్టాండ్‌లో బస్సు కోసం ఎదురుచూస్తూ నిలబడి ఉన్నప్పుడు, సోషలిస్ట్ నాయకుడు డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా రోడ్డుపై నిదానంగా నడుస్తూ కనిపించారు. అది మే నెల, ఢిల్లీ ఎండ మండిపోతోంది. నాకు విపరీతంగా చెమట పడుతోంది. నేను ముందుకు వెళ్లి, డాక్టర్ లోహియాకు నమస్కరించి, "డాక్టర్, మీరు ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు?" అని అడిగాను. దానికి డాక్టర్, "కన్నాట్ ప్లేస్" అని జవాబిచ్చారు. ఆ ఎండ వేడిమికి లోహియాకు కూడా విపరీతంగా చెమట పడుతోంది. నేను, "మీరు స్కూటర్ ఎందుకు తీసుకోలేదు? ఎందుకు నడుస్తున్నారు?" అని అడిగాను. దానికి డాక్టర్, "మీ దగ్గర డబ్బులు లేనప్పుడు, వాహనం ఎలా కొనగలరు?" అంటూ నా మాటను మధ్యలోనే ఆపారు. ఆ రోజుల్లో స్కూటర్లు సర్వసాధారణం. ఫౌంటెన్ నుండి కన్నాట్ ప్లేస్ వరకు ప్రయాణ ఛార్జీ ఒక అణా ఉండేది.

తన జేబులో పైసలు లేనందువలన  రైల్వే స్టేషన్ నుండి కన్నాట్ ప్లేస్ వరకు నడిచి రావాల్సి వచ్చిందని ఆ డాక్టర్ లోహియా నాకు చెప్పారు. నేను ఆ డాక్టర్‌తో పాటు కన్నాట్ ప్లేస్‌లోని కాఫీ హౌస్‌కు వెళ్లాను, ఇప్పుడు అక్కడ పాలికా బజార్ ఉంది. ఆ రోజుల్లో, ఈ కాఫీ హౌస్ ఒక అణా కు  కాఫీ, రెండు బిస్కెట్లు ఇచ్చేది. నేను లోపలికి అడుగుపెట్టిన వెంటనే, డాక్టర్ లోహియా అనుచరులు ఆయనను చుట్టుముట్టారు, దాంతో నేను పార్లమెంట్ హౌస్ వైపు వెళ్లాను. డాక్టర్ లోహియా  చాలా నిరాడంబరమైన వ్యక్తి. ఆయన వద్ద ఉన్న ఏకైక ఆస్తి రెండు జతల ఖాదీ బట్టలు. ఒకటి ఆయనే ధరించి, మరొకటి తన సంచిలో ఉంచుకునేవారు. ఆయన తన జీవితమంతా నెహ్రూను, కాంగ్రెస్‌ను వ్యతిరేకిస్తూ గడిపారు. ఆయన తన సూత్రాలకు కట్టుబడి ఉన్నారు, వాటిపై ఎన్నడూ రాజీపడలేదు.

సోషలిస్ట్ నాయకుడు డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా పట్ల నాకు ఈనాటికీ అపారమైన గౌరవం ఉందని ఒప్పుకోవడానికి నాకు ఎలాంటి సంకోచం లేదు. డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా ఐదు దశాబ్దాల పాటు జాతీయ రాజకీయాలను శాసించారు, అయినా ఒక్క ఇల్లు కూడా కట్టుకోలేదు, ఒక్క పైసా కూడా కూడబెట్టలేదు. దేశంలో ఎక్కడా డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా కు స్థిరాస్తి లేదు. ఆయన సందర్శించిన ప్రతి నగరంలోనూ ఒక స్నేహితుడి ఇంట్లో బస చేసేవారు. డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా కు బ్యాంకు ఖాతా లేదు. డాక్టర్ సాహిబ్ తన పనిలో ఎంతగా నిమగ్నమయ్యేవారంటే, ఈ విషయాలపై శ్రద్ధ పెట్టడానికి ఆయనకు ఎప్పుడూ సమయం ఉండేది కాదు.

మహాత్మా గాంధీ శిష్యులు గాంధీజీ ని జాతిపిత స్థానానికి ఎక్కిoచగా, లోహియా అనుచరులు మాత్రం ఆయనను గద్దె దించడానికి సర్వశక్తులు ఒడ్డడం దురదృష్టకరం. డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా దేశ సేవకు, భారతీయ భాషల సేవకు తన సర్వస్వాన్ని అంకితం చేసినప్పటికీ, ఆయన ఎల్లప్పుడూ నిర్లక్ష్యానికి గురయ్యారు.

భారత రాజకీయాలకు కొత్త దిశానిర్దేశం చేయడంలో డాక్టర్ లోహియా సాహిబ్ చేసిన కృషిని ఎవరూ మరచిపోలేరు. ఆంగ్లం, పలు ఐరోపా భాషలలో పండితుడైనప్పటికీ, డాక్టర్ లోహియా హిందీ, ఇతర భారతీయ భాషలకు వాటి సముచిత, గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని కల్పించే ప్రచారానికి తన జీవితమంతా అంకితం చేశారు. హిందీ మాట్లాడకపోయినప్పటికీ, హిందీ మాట్లాడటాన్ని గర్వంగా భావించిన ఎందరో కార్యకర్తలను ఆయన ప్రోత్సహించారు. వీరిలో తమిళం మాట్లాడే లంకాసుందరం, కన్నడ మాట్లాడే జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్, ఒరియా మాట్లాడే కిషన్ పట్నాయక్‌ల పేర్లు ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించదగినవి. నెహ్రూ హయాంలో పార్లమెంటులో ఆంగ్లం ఆధిపత్యం చెలాయించింది. అయితే, డాక్టర్ లోహియా లోక్‌సభలోకి ప్రవేశించడంతో, పార్లమెంటు స్వరూపం కొత్త మలుపు తీసుకుంది, మరియు హిందీ, భారతీయ భాషల ఆధిపత్యం యొక్క కొత్త శకం ప్రారంభమైంది. డాక్టర్ లోహియా హిందీని అమితంగా ప్రేమించేవారు.

పార్లమెంటరీ వార్తలను కవర్ చేసే పాత రిపోర్టర్లకు, సామాన్యుడి ఆదాయం విషయంలో నెహ్రూతో ఆయన చేసిన వాడివేడి వాదనలు ఖచ్చితంగా గుర్తుంటాయి. సగటు భారతీయుడు రోజుకు కేవలం 1.25 రూపాయలు మాత్రమే సంపాదిస్తాడన్న ప్రభుత్వ వాదనను లోహియా బద్దలుకొట్టినప్పుడు, సగటు పౌరుడి ఆదాయం కేవలం మూడు అణాలు మాత్రమేనని లోహియా పార్లమెంటులో నిరూపించారు. నెహ్రూను లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఏకైక నాయకుడు లోహియానే. పండిట్ నెహ్రూ తన రోజువారీ ఖర్చుల కోసం ప్రభుత్వ ఖజానా నుండి 25,000 రూపాయలు ఖర్చు చేస్తున్నారని, ఇది ప్రజాధనాన్ని బరితెగించి దోచుకోవడమేనని లోహియా బహిరంగంగా ఆరోపించారు. లోహియా ప్రచారం నెహ్రూ అనుచరుల నిద్రను దూరం చేసింది.

దేశవ్యాప్తంగా బ్రిటిష్ బానిసత్వపు అవశేషాలను నిర్మూలించడానికి డాక్టర్ లోహియా తన దృఢ సంకల్పంతో ఒక ఉధృతమైన ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చి మూడు దశాబ్దాలు గడిచినా, రాజధానిలోని బహిరంగ ప్రదేశాలలో 48 మంది బ్రిటిష్ పాలకుల విగ్రహాలు స్వతంత్ర దేశాన్ని అపహాస్యం చేస్తూ అలాగే ఉండిపోయాయి. రాజధానిలోని 62 వీధులకు విదేశీ పాలకుల పేర్లు పెట్టారు. డాక్టర్ లోహియా  ఈ బానిసత్వపు అవశేషాలను ద్వేషించారు. ఒక దశాబ్ద కాలంగా, ఈ విదేశీ అవశేషాలను తొలగించమని లోహియా ప్రభుత్వాన్ని కోరుతూనే ఉన్నారు. లోహియా అభ్యర్థనను ప్రభుత్వం పెడచెవిన పెట్టడంతో, పోరాటపటిమ గల డాక్టర్ లోహియా, ఢిల్లీ అంతటా ప్రతిష్ఠించిన విదేశీ పాలకుల విగ్రహాలను ధ్వంసం చేయమని తన పార్టీ కార్యకర్తలను ఆదేశించారు. డాక్టర్ లోహియా పిలుపునకు స్పందించి, పోలీసుల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకత ఎదురైనప్పటికీ, సోషలిస్ట్ కార్యకర్తలు ఆ విగ్రహాలను ధ్వంసం చేసి, వాటికి తారు పూశారు. దీంతో ప్రభుత్వం విదేశీ పాలకుల విగ్రహాలన్నింటినీ తొలగించి, కింగ్స్‌వేలోని కరోనేషన్ పార్కుకు తరలించవలసి వచ్చింది. డాక్టర్ లోహియా ఒత్తిడి కారణంగా, విదేశీ పాలకుల పేర్లతో ఉన్న వీధుల పేర్లను కూడా మార్చారు. ఈ చర్య నిస్సందేహంగా విప్లవాత్మకమైనది.

డాక్టర్ లోహియా అసాధారణ ధైర్యవంతుడు. 1967లో, లోహియా చేసిన ప్రయత్నాల ఫలితంగా ఉత్తర భారతదేశంలో కాంగ్రెసేతర సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలు ఏర్పడ్డాయి. అమృత్‌సర్ నుండి మణిపూర్ వరకు కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వాలు తుడిచిపెట్టుకుపోయాయి. ఆసక్తికరంగా, ఈ సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలలో జనసంఘ్, కమ్యూనిస్టులు వంటి రాజకీయ ప్రత్యర్థులు కూడా ఉన్నారు. ఈ పార్టీలలోని అంతర్గత కలహాల కారణంగా, డాక్టర్ లోహియా ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి.

డాక్టర్ లోహియా మరణించినప్పుడు, దేశంలో ఆయనకు ఎక్కడా స్థిరాస్తి లేదు, బ్యాంకులో ఒక్క పైసా కూడా లేదు. లోహియా జేబులో ఒక్క పైసా కూడా దొరకలేదు, అందువల్ల లోహియా స్నేహితులే అంత్యక్రియలు నిర్వహించాల్సి వచ్చింది.

 

(అంబ్రీష్ కుమార్ వాల్ సౌజన్యంతో)

తెలుగు సేత: ముహమ్మద్ అజ్గర్ అలీ.