మధ్యయుగ మరియు తొలి ఆధునిక కాలాలలో, భారతదేశంలోని ముస్లిం పాలకులు దార్-ఉల్-షిఫా (స్వస్థత గృహాలు) లేదా బిమారిస్తాన్లు అని పిలువబడే ప్రజా ఆసుపత్రులను స్థాపించారు. దార్-ఉల్-షిఫా (స్వస్థత గృహాలు) లేదా బిమారిస్తాన్లు పౌరులందరికీ వారి సామాజిక హోదా లేదా మతంతో సంబంధం లేకుండా ఉచిత వైద్య సంరక్షణ, ఆహారం మరియు మందులను అందించాయి. యునానీ టిబ్ (పర్షియన్-అరబిక్) వైద్య విధానాన్ని దేశీయ ఆయుర్వేద పద్ధతులతో మిళితం చేయడంలో ఇవి కీలక పాత్ర పోషించాయి.
భారతదేశవ్యాప్తంగా ముస్లిం పాలకులచే
స్థాపించబడిన అత్యంత ప్రముఖ ఆసుపత్రులు:
*ఢిల్లీ
సుల్తానేట్:
ఫిరుజ్ షా తుగ్లక్ 14వ శతాబ్దంలో ఢిల్లీలో పేదలకు ఉచిత
మందులు మరియు ఆహారం అందించడానికి, నైపుణ్యం
కలిగిన యునానీ వైద్యులు, శస్త్రవైద్యులు మరియు సహాయకులను
నియమించి, ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే ఒక పెద్ద
ధార్మిక ఆసుపత్రిని (దార్-ఉల్-షిఫా ) స్థాపించారు. అది ప్రజలకు ఉచిత రోగ నిర్ధారణ, మందులు మరియు ప్రత్యేక ఆహారాన్ని
అందించింది. సమగ్ర వైద్య సేవలను అందించడానికి ఫిరుజ్ షా తుగ్లక్ ముస్లిం హకీమ్లను
మరియు హిందూ ఆయుర్వేద వైద్యులను నియమించాడు. ఫిరుజ్ షా తుగ్లక్ ప్రభుత్వ ఖజానా నుండి నేరుగా నిధులు ఇచ్చి ఉచిత మందులు మరియు ఆహారాన్ని
సరఫరా చేశాడు.
*మొఘల్ సామ్రాజ్యంలోని షాహీ ఆసుపత్రులు:
మొఘల్ చక్రవర్తులు (అక్బర్, షాజహాన్ మరియు ఔరంగజేబ్) మరియు తదనంతర కాలంలోని ప్రాంతీయ గవర్నర్లు, ప్రయాణికులు, నిరుపేదలు మరియు రాజోద్యోగుల సంరక్షణ కోసం ఆగ్రా, ఢిల్లీ మరియు లాహోర్ వంటి ప్రధాన
నగరాలలో స్థానిక వైద్యశాలలను మరియు హకీమ్ సిబ్బందితో కూడిన ఆరోగ్య కేంద్రాలను(దార్-ఉల్-షిఫా) నిర్వహించేవారు
చక్రవర్తి జహంగీర్ అన్ని ప్రధాన పట్టణాలలో
ఆసుపత్రులను స్థాపించాలని స్పష్టంగా ఆదేశిస్తూ ఒక రాజ శాసనాన్ని జారీ చేశారు. వీటికి
పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతోనే ఆర్థిక సహాయం అందించబడింది. రాజధాని జనాభాకు సేవ
చేయడానికి షాజహాన్ ఢిల్లీలోని జామా మసీదు సమీపంలో ఒక భారీ ఆసుపత్రిని నిర్మించారు.
రాజ దర్బారు రికార్డుల ప్రకారం, ప్రభుత్వం నియమించిన వైద్యులకు ( హకీమ్లకు
) జీతాలు చెల్లించడంతో పాటు, సాధారణ
ప్రజలకు ఉచిత వైద్య సంరక్షణను కూడా అందించాయి.
*ప్రాంతీయ
సుల్తానులు (కాశ్మీర్, బహమనీ మరియు దక్కన్ సుల్తానేట్లు):
స్థానిక పాలకులు సాంప్రదాయ ఆయుర్వేద పద్ధతులను
గ్రీకో-అరబిక్ యునానీ వ్యవస్థలతో అనుసంధానించి, మసీదులు
మరియు మదర్సాలకు అనుబంధంగా చిన్న క్లినిక్లు మరియు వైద్యశాలలను ఏర్పాటు చేశారు
*మాండు దార్-ఉల్-షిఫా (మాళ్వా సుల్తానేట్)
స్థాపకుడు: సుల్తాన్ మహమూద్ ఖల్జీ I, స్థాపన: క్రీ.శ. 1449
మాండు (మధ్యప్రదేశ్)లో ఉన్న ఈ పెద్ద, బహుళ విభాగాల సదుపాయంలో, నిపుణుల పర్యవేక్షణలో తాజా మందులు మరియు మూలికా మిశ్రమాలను తయారు చేయడానికి ఒక ప్రత్యేక దారు ఖానా (ఔషధ తయారీ విభాగం) ఉండేది. రోగుల సౌకర్యాన్ని పెంచడానికి, లోపలి మరియు బయటి వార్డులను ప్రముఖ కళాకారులు చిత్రించిన ప్రశాంతమైన కుడ్య చిత్రాలతో అలంకరించారు.
*హైదరాబాద్ దార్-ఉల్-షిఫా (కుతుబ్ షాహీ
రాజవంశం)
స్థాపకుడు: సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా క్రీ.శ. 1595 చే స్థాపించబడింది. హైదరాబాద్లో మూసీ నదికి అవతల నిర్మించబడిన ఒక భారీ రెండు అంతస్తుల సముదాయంగా నిర్మించబడిన దార్-ఉల్-షిఫా ఆ కాలంలోని అతిపెద్ద ఆరోగ్య సంరక్షణ సంస్థలలో ఒకటి. ఇది 4,000 మంది రోగుల వరకు వసతి కల్పించగలదని చెబుతారు. ఇందులో వ్యాధులను నిర్ధారించే సీనియర్ పండిత-వైద్యులు (పేష్వాలు) మరియు రోగులకు చికిత్స చేసే జూనియర్ వైద్యులతో కూడిన అత్యంత వ్యవస్థీకృతమైన విధానం ఉండేది. ప్రసిద్ధ దార్-ఉల్-షిఫా ఒక ప్రధాన ఆసుపత్రిగా మరియు వైద్య కళాశాలగా పనిచేసింది, ఇక్కడ అంతర్జాతీయ పండితులచే యునానీ వైద్యం బోధించబడింది మరియు ఆచరించబడింది.
*సుల్తానియా జనానా ఆసుపత్రి (భోపాల్ సంస్థానం)
స్థాపకురాలు: షాజహాన్ బేగం (భోపాల్ మహిళా
పాలకురాలు), స్థాపన: 19వ శతాబ్దం చివరిలో
ప్రత్యేకంగా మహిళల రుగ్మతలు, ప్రసూతి సంరక్షణ మరియు శిశు ఆరోగ్య
సమస్యలను పరిష్కరించడానికి స్థాపించబడిన సుల్తానియా జనానా ఆసుపత్రి, ఆరోగ్య
సంరక్షణ కోరుకునే మహిళలకు ఉన్న సామాజిక అడ్డంకులను తొలగించింది. సుల్తానియా జనానా ఆసుపత్రి
తరువాత భోపాల్లోని లోయర్ లేక్ సమీపంలో ఒక గొప్ప సదుపాయంగా విస్తరించబడింది మరియు
నేటికీ ఒక ప్రధాన ఆరోగ్య సంరక్షణ కేంద్రంగా పనిచేస్తూనే ఉంది.
మధ్యయుగ భారతీయ ఆసుపత్రుల లక్షణాలు
- యునానీ
మరియు ఆయుర్వేద మిశ్రమం: వారు ప్రధానంగా యునానీ-టిబ్(గ్రీకో-అరబిక్) విధానాన్ని
పాటిస్తూ, స్థానిక భారతీయ ఆయుర్వేద మూలికా
ఔషధాలను చురుకుగా చేర్చుకుంటూ మరియు స్థానిక వైద్యులతో
కలిసి పనిచేశారు.
- ఎండోమెంట్
నిధులు:సంరక్షణ మరియు సదుపాయాలు నిరంతరాయంగా అందేలా
చూసేందుకు, రాజ్య గ్రాంట్లు లేదా ధార్మిక మతపరమైన ఎండోమెంట్ల
(వక్ఫ్) ద్వారా వీటిని నిర్వహిస్తారు.
