మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం (1914-1918) సమయంలో ఇరాన్లో భారత విప్లవకారుల సైన్యం ఇరాన్ ప్రజలతో కలసి బ్రిటిష్ సైన్యంకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిందని మీకు తెలుసా? హిందువులు, సిక్కులు, ముస్లింలు మరియు పార్సీలతో కూడిన భారత విప్లవకారులు మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఇరాన్లో తాత్కాలిక స్వేచ్ఛా భారత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేశారని మీకు తెలుసా?
మీలో చాలామంది భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటం మరియు భారతదేశం మరియు ఇరాన్ మధ్య
స్నేహం గురించి చదవలేదు లేదా వినలేదు అని నాకు తెలుసు. అయినప్పటికీ, భారత విప్లవకారుల చరిత్రను వలసరాజ్యాల రికార్డులు, జ్ఞాపకాలు మరియు ఇతర వనరుల సహాయంతో తెలుసుకోవచ్చు
మీకు మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఇరాన్ నుండి కార్యకలాపాలు నిర్వహించిన ప్రముఖ భారతీయ
విప్లవ నాయకుడు సూఫీ అంబా ప్రసాద్ గురించి పరిచయం చేస్తాను
1897లో మొరాదాబాద్ నివాసి అయిన సూఫీ అంబా
ప్రసాద్ తన ఉర్దూ వార్తాపత్రిక “జామి-ఉల్-ఉలమ్”ను
జప్తు చేసి, భారతీయ ముస్లింలను బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా రెచ్చగొట్టడానికి
ప్రయత్నించినందుకు 18 నెలల జైలు శిక్ష విధించినప్పుడు బ్రిటిష్
ప్రభుత్వం దృష్టికి మొదటిసారి వచ్చారు. హైకోర్టు ఈ శిక్ష ఇంకా ఎక్కువగా ఉండాలని
పేర్కొంది.
తరువాత 1904-05లో, అంబా ప్రసాద్ అంబాలాకు వెళ్లి, అమృత్ బజార్ పత్రికకు ప్రతినిధిగా పనిచేశాడు మరియు లాలా లజపతి రాయ్, భగత్
సింగ్ మామగా ప్రసిద్ధి చెందిన సర్దార్ అజిత్ సింగ్ మరియు
అఘా హైదర్లతో కలిసి పంజాబ్లో వ్యవసాయ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించాడు. వీరందరూ ‘అంజుమన్-ఇ-ముహబ్బత్-ఇ-వతన్’ను
నిర్వహించి, “భారత్ మాత” అనే కొత్త జర్నల్ను ప్రచురించారు. వారు
అరెస్టులను ఎదుర్కొన్నారు. లాలా లజపతి రాయ్ను మొదట
అరెస్టు చేశారు, తరువాత పంజాబ్లోని ఇతర నాయకులందరినీ అరెస్టు
చేశారు. అంబ
ప్రసాద్ పంజాబ్లో వ్యవసాయ అశాంతిలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించి 1909లో ఇరాన్కు
పారిపోయారు.
అజిత్ సింగ్, సూఫీ అంబా ప్రసాద్, ఠాకూర్
దాస్,
రిషిస్కే
మరియు జియా-ఉల్-హక్లతో కలిసి 1909 అక్టోబర్లో ఇరాన్కు వెళ్లి అక్కడ ఒక
విప్లవాత్మక పార్టీని స్థాపించారు. తరువాత అజిత్ సింగ్ యూరప్కు వెళ్లి ఇక్బాల్ షెడాయ్ Iqbal Shedai తో కలిసి ఇటలీలో ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీని ఏర్పాటు చేయగా, అంబా ప్రసాద్ ఇరాన్లో ఉండి షిరాజ్లో భారత విప్లవాత్మక ఉద్యమాన్ని
నిర్వహించారు.
అరుణ్ కూమర్ బోస్ తన అధికారిక పుస్తకం, “ఇండియన్ రివల్యూషనరీస్ అబ్రాడ్” 1905-1922లో ఇలా వ్రాశాడు, “అగాషే ఇరాన్కు వెళ్లిన మొదటి భారతీయ విప్లవకారుడు, మరియు అగాషే 1906 చివరలో అక్కడికి చేరుకున్నాడు. అంబా ప్రసాద్ కూడా నిర్దోషిగా విడుదలైన తర్వాత, 1908 జనవరి 11న భారతదేశం నుండి బయలుదేరి, ఖాట్మండు మరియు కాబూల్లలో కొంత సమయం గడిపిన తర్వాత ఇరాన్ చేరుకున్నాడు. 1909 ముగిసేలోపు అజిత్ సింగ్, రిషికేశ్, ఠాకూర్ దాస్ మరియు జియా అల్-హుక్ అంబా ప్రసాద్ తో చేరారు. షిరాజ్ వారి ప్రధాన కార్యకలాపాల కేంద్రంగా ఉన్నారు మరియు వారు త్వరలోనే కాష్ఘై (ఖాష్కై) అధిపతులతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. మే 1910 ప్రారంభంలో, వారు తమ స్థానిక స్నేహితుల సహకారంతో షిరాజ్ నుండి “హయత్” అనే విప్లవాత్మక పత్రికను ప్రచురించడం ప్రారంభించారు.
బ్రిటిష్ వారు 1907లో దక్షిణ మరియు తూర్పు ఇరాన్పై
గణనీయమైన నియంత్రణను సాధించారు. బ్రిటిష్ వారు ఈ భారతీయ విప్లవకారులను అరెస్టు
చేయడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి, కానీ భారతీయ విప్లవకారులు షిరాజ్ డిప్యూటీ గవర్నర్ సహకారంతో బాఫ్ట్కు
పారిపోయారు. 1910 సెప్టెంబర్ ప్రారంభంలో, అజిత్ సింగ్, అంబా ప్రసాద్ మరియు జియా
అల్-హుక్ బుషెహర్కు వెళ్లారు….. జియా అల్-హుక్ అరెస్టు చేయబడ్డాడు, కానీ అజిత్ సింగ్, అంబా ప్రసాద్, ఠాకూర్ దాస్ మరియు రిషి కేష్తో
సహా ఇతరులు స్నేహపూర్వక స్థానిక నాయకుల సహాయంతో తప్పించుకోగలిగారు.
అంబా ప్రసాద్ షిరాజ్లోనే ఉండి, “హయత్”ను ప్రచురిస్తూ మరియు
బ్రిటిష్ వలసవాదానికి వ్యతిరేకంగా విప్లవకారులను ఏర్పాటు చేస్తూ ఉన్నారు.
మరొక భారత విప్లవకారుడు “డాక్టర్ ఖంఖోజే మరియు అతని సహచరులు బ్రిటిష్ నిఘా వలన షిరాజ్కు
పారిపోయారు. అక్కడ వారు సూఫీ అంబా ప్రసాద్ను కలిశారు.
ఉమా ముఖర్జీ తన పుస్తకంలో ఇలా రాశారు, “ఖంఖోజే నాయకత్వంలో బుషైర్
(బుషహర్) కు వెళ్ళిన భారతీయ బృందాన్ని బ్రిటిష్ వారు షిరాజ్ కు తరిమికొట్టారు, అక్కడ సూఫీ అంబా ప్రసాద్ చేరారు. ఖంఖోజే పర్షియన్లతో కలసి 1919 వరకు బ్రిటిష్ వారికి
పోరాడాడు."
భారతీయ విప్లవ కారుల మిషన్ " అబ్దుల్ అజీజ్ (బసంత్
సింగ్), జాన్ మొహమ్మద్ (చైత్ సింగ్), హసన్ అలీ ఖాన్ (కెర్సాస్ప్)
పర్వతాలను దాటి, అనేక ఇతర ఇబ్బందులను అధిగమించి, కాందహార్ చేరుకున్నారు. తరువాత వారు హిరాత్కు తిరిగి వచ్చారు, ఆ తర్వాత మాకు ఎటువంటి వార్తలు రాలేదు.
"అంబా పర్షద్ మరియు అజిత్ సింగ్లను డెలివరీ చేసినందుకు నేను ఒక్కొక్కరికి రూ. 2000 చెల్లిస్తాను. వారి గురించి మీకు ఇంకా ఏదైనా సమాచారం ఉందా?" అని సిమ్లా డిప్యూటీ డైరెక్టర్ ది పొలిటికల్ రెసిడెంట్ ఇన్ ది పెర్షియన్ గల్ఫ్, బుషైర్ (ఇరాన్లోని బుషెహర్)కి 1910 జూన్ 29న రాశారు. సూఫీ అంబా ప్రసాద్ మరియు సర్దార్ అజిత్ సింగ్ పంజాబ్ నుండి పారిపోయిన ఇద్దరు ముఖ్యమైన విప్లవకారులు మరియు బ్రిటిష్ వారు వారి కోసం వెతుకుతున్నారు. వారిని పట్టుకోవడానికి మొదట్లో ఒక్కొక్కరికి రూ. 1000 రివార్డు ప్రకటించారు, తరువాత దానిని రూ. 2000కి పెంచారు.
అజిత్ సింగ్ మరియు అంబ ప్రసాద్ ఇతర ముగ్గురు విప్లవకారులతో కలిసి 1909 అక్టోబర్లో ఇరాన్లోని బుషెహర్ చేరుకున్నారు. ఇరాన్ చేరుకున్న తర్వాత వారు ఇరాన్ విప్లవకారులలో అత్యున్నత నాయకులలో ఒకరైన మరియు ప్రముఖ ఇస్లామిక్ పండితుడు సయ్యద్ అబ్దుల్లా బెహ్బహానీని కలిశారు. భారతదేశంలోని పరిస్థితి గురించి వారు బెహ్బహానీకి చెప్పారు మరియు ఇరానియన్ మరియు భారతీయ విప్లవకారులు తమ ఉమ్మడి శత్రువులైన బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా చేతులు కలపాలని వారు ఒక నిర్ణయానికి వచ్చారు.
ఆ తర్వాత, ఇరాన్ నాయకత్వంతో సంప్రదించి, ఆ బృందం టాంగెస్తాన్కు వెళ్లింది, అక్కడ వారు టాంగెస్తాన్ ఖాన్ జౌరి ఖిజార్కు తమను తాము పరిచయం చేసుకున్నారు. ఇంతలో, బ్రిటిష్ గుర్రపు సైనికులు కూడా వారిని అనుసరించి అక్కడికి చేరుకున్నారు, కానీ ఖిజార్ మిలీషియాతో పోరాడి వెనక్కి తగ్గారు.
అక్కడి నుండి, అంబ ప్రసాద్ మరియు అజిత్ సింగ్ కష్గులి మరియు ఖుకా తెగల నాయకుడు సాలార్-అల్-దౌలా వద్దకు వెళ్లారు. అతను వారికి తన రక్షణ కల్పించాడు మరియు భారతీయ విప్లవకారులను వారికి అప్పగించబోమని బ్రిటిష్ వారికి చెప్పాడు.
భారతీయులకు మరియు ఇరానియన్లకు ఒక సాధారణ శత్రువు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదం ఉంది మరియు వారు తమ దేశాల కోసం పోరాడటానికి దళాలను కలిపారు.
అజిత్ సింగ్ టెహ్రాన్కు వెళ్లి అక్కడి నుండి 1910లో యూరప్కు బయలుదేరాడు. సూఫీ అంబా ప్రసాద్ షిరాజ్కు వెళ్లి ‘ఆబ్-ఎ-హయత్’ అనే వార్తాపత్రికను ప్రచురించడం ప్రారంభించాడు. షిరాజ్లో షేక్ ముహమ్మద్ రహీమ్ సహాయంతో మరియు ఒక పాఠశాలలో సూఫీ సొసైటీని కూడా స్థాపించాడు. భారతదేశాన్ని విముక్తి పొందిన తరువాత మొదటి ఇరానియన్ రాయబారి అలీ అస్గర్ హెక్మత్ అతని విద్యార్థులలో ఒకరు. ప్రసాద్ రచనలలో చాలా వాటిని సంకలనం చేశాడు.
1914లో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే సమయానికి, ఇరానియన్ విప్లవకారులతో సూఫీ అంబా ప్రసాద్ నెట్వర్క్ సాయుధ విప్లవం నిర్వహించగలిగే స్థాయికి అభివృద్ధి చెందింది. డాక్టర్ పి.ఎస్. ఖంఖోజే నేతృత్వంలోని భారత విప్లవకారుల బృందం 1915లో జర్మనీ సహాయంతో కాన్స్టాంటినోపుల్ నుండి షిరాజ్లో అతని వద్దకు వచ్చింది. వారు ఇరానియన్ విప్లవకారులతో కలిసి పనిచేశారు మరియు బలూచిస్తాన్ వెంబడి భారత సరిహద్దుపై దాడి చేయడానికి సాయుధ మిలీషియాను ఏర్పాటు చేశారు.
జనవరి 1917లో సూఫీ అంబా ప్రసాద్ (అలియాస్ మొహమ్మద్ హుస్సేన్ సూఫీ) కేదార్ నాథ్ సొంది
తోకలసి షిరాజ్లో పట్టుబడ్డారు. కేదార్ నాథ్ను కాల్చి చంపారు మరియు కాల్పుల
దళం సూఫీ అంబా ప్రసాద్ను కాల్చి చంపడానికి ముందు
రోజు, జనవరి 1917లో సూఫీ జైలులో ఆత్మహత్య చేసుకున్నారు
అంబ
ప్రసాద్ను ఇరానియన్లు అఘా సుఫీయే హిందీ Agha Sufi-ye Hindi లేదా ‘మహ్మద్
హోసేన్ సూఫీ’ మరియు “ఖాదేమ్ ఎ షరియాతి “Khadem e Shari’at” మొదలైన
పేర్లతో పిలుస్తారు. అంబ ప్రసాద్ సమాధి
ప్రసిద్ధ కవి షేక్ సాది సమాధికి సమీపంలో ఉంది.
సర్దార్ అజిత్ సింగ్ ఇలా వ్రాశాడు, “సూఫీ
అంబా పర్షద్ షిరాజ్లో మరణించాడు, అక్కడ అతని సమాధి ఇప్పటికీ ఉంది. అంబ
ప్రసాద్ మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి ప్రజలను
సంఘటితం చేసినప్పుడు మరణించాడు. అంబ ప్రసాద్ దళాన్ని జామ్-ఎ-ఖిజార్
(దిల్-అరా-ఇ-వతన్) Zam-e-Khizar (Dil-ara-i-Watan) అని
పిలిచేవారు. సూఫీ బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లో ఖైదీగా దొరికి పోయాడు.. వారు అతనిని
కాల్చాలనుకున్న రోజు, వారు
అతనిని చనిపోయినట్లు కనుగొన్నారు. అది 1916, బ్రిటిష్
వారు అతనిని చంపలేరని, కానీ అతను తన ప్రాణాలను తీసుకుంటానని సూఫీ
చెప్పేవాడు. ఒక రోజు, భారతీయులు
అతని సమాధిని లేదా కనీసం అతని అవశేషాలను ఇక్కడికి తీసుకువస్తారని నేను
ఆశిస్తున్నాను
అంబా
ప్రసాద్ రచనలు భగత్ సింగ్ పై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి..
