7 July 2026

భారతదేశంలో ముస్లింల సామాజిక-విద్యాపరమైన స్థితిగతులు Socio-Educational Status of Muslims In India

 

'ముస్లింల వెనుకబాటుతనం' లేదా 'ముస్లిం జీవన విధానంలో వెనుకబాటుతనం' అనేది భారతదేశంలోని ప్రతి రాష్ట్రంలోనూ, జాతీయ స్థాయిలోనూ మరియు ప్రపంచవ్యాప్తంగా కూడా చర్చనీయాంశంగా ఉంది. ఇతర వర్గాలతో పోలిస్తే, నిరక్షరాస్యత, విద్యావకాశాల లేమి మరియు ఇతర అవకాశాల కొరత కారణంగా ముస్లింలు సాధారణంగా పేదరిక పరిస్థితుల్లో జీవిస్తున్నారన్నది వాస్తవం

భారతీయ సమాజంలో ఆర్థికంగా, విద్యాపరంగా మరియు సామాజికంగా అత్యంత వెనుకబడిన వర్గాలలో ముస్లింలు ఉన్నారని 2006 నాటి సచార్ కమిటీ నివేదిక ఎత్తిచూపింది. సాధారణ జనాభాలో 70 శాతం మంది పిల్లలు ప్రాథమిక పాఠశాలకు వెళ్తుండగా, ముస్లిం పిల్లలలో కేవలం 59 శాతం మంది మాత్రమే పాఠశాలకు వెళ్తున్నారని సచార్ కమిటీ నివేదిక వెల్లడించింది. ముస్లిం విద్యార్థులలో డ్రాపౌట్ శాతం కూడా ఎక్కువగా ఉంది. పేదరికం, విద్య అందుబాటులో లేకపోవడం మరియు వివక్ష వంటి కారణాలే ఈ వ్యత్యాసాలకు కారణమని నివేదిక పేర్కొంది.

సచార్ కమిటీ యొక్క ముఖ్యమైన అంశాలు:

Ø ముస్లింలలో అక్షరాస్యత రేటు 59.1%గా ఉంది, ఇది జాతీయ సగటు అయిన 64.8% కంటే తక్కువ;

Ø 4% కంటే తక్కువ మంది ముస్లింలు మాత్రమే గ్రాడ్యుయేట్లు లేదా డిప్లొమా హోల్డర్లుగా ఉన్నారు, కాగా జాతీయ సగటు 7%గా ఉంది (ఈ గణాంకాలు 20 ఏళ్లు మరియు అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న జనాభాకు సంబంధించినవి).

Ø అండర్ గ్రాడ్యుయేట్ కోర్సులో చేరిన ప్రతి 25 మంది విద్యార్థులలో మరియు పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ కోర్సులో చేరిన ప్రతి 50 మంది విద్యార్థులలో కేవలం ఒకరు మాత్రమే ముస్లిం అని అంచనా.

Ø డిగ్రీ కోర్సులో చేరే ముస్లిం పురుషుల శాతం మహిళల కంటే తక్కువగా ఉండటం గమనార్హం.

సచార్ కమిటీ నివేదిక 2006లో ప్రచురించబడింది, ఇప్పుడు ప్రస్తుత పరిస్థితిని పరిశీలిద్దాం.

2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మతపరమైన వర్గాలు మరియు లింగ ప్రాతిపదికన విద్యా స్థాయిని పరిశీలిస్తే,

Ø భారతదేశంలోని ముస్లింలలో 57.3% మంది అక్షరాస్యులుగా ఉన్నారు (అంటే 42.7% మంది నిరక్షరాస్యులు; దాదాపు సగం మంది ముస్లిం జనాభా తమ మాతృభాషలో తమ పేరును కూడా చదవలేరు లేదా రాయలేరు).

Ø ముస్లింలతో పోలిస్తే ఇతర మైనారిటీ వర్గాలలో అక్షరాస్యత రేట్లు చాలా ఎక్కువగా ఉన్నాయి: జైనులు 84.7%, క్రైస్తవులు 74.3%, బౌద్ధులు 71.8% మరియు సిక్కులు 67.5% అక్షరాస్యతను కలిగి ఉన్నారు.

Ø అలాగే, 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం జాతీయ అక్షరాస్యత రేటు 74.04%గా నమోదైంది. (2021 జనాభా లెక్కలు నిర్వహించబడలేదు కాబట్టి, తాజా మరియు అధికారిక గణాంకాలు అందుబాటులో లేవు).

 

పాఠశాలల్లో ముస్లిం విద్యార్థుల నమోదు:

ఇప్పుడు ప్రాథమిక స్థాయి నుండి మాధ్యమిక స్థాయి వరకు పాఠశాలల్లో ముస్లిం విద్యార్థుల నమోదుపై దృష్టి సారిద్దాం. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ముస్లింల మొత్తం జనాభా 14.22%గా ఉంది.

 

పాఠశాలల్లో ముస్లిం విద్యార్థుల నమోదు (2021-22)

Enrolment of Muslim students into School (2021-22)

పాఠశాల స్థాయి School Level

బాలురు Male

బాలికలు Female

సగటు Average

ప్రాథమిక స్థాయి Primary level (1st  to 5th)

15.40

15.90

15.65

అప్పర్ ప్రైమరీ స్థాయి Upper Primary level (6th   to  8th)

13.90

15.00

14.45

మాధ్యమిక స్థాయి Secondary level (9th & 10th)

11.90

13.40

12.65

హయ్యర్ సెకండరీ స్థాయి Higher Secondary level (11th & 12th)

9.90

11.70

10.8

మొత్తం Total

12.77

14.00

13.38

సౌజన్యం: అరుణ్ సి మెహతా రచించిన 'ది స్టేట్ ఆఫ్ ముస్లిం ఎడ్యుకేషన్ ఇన్ ఇండియా: ఎ డేటా-డ్రివెన్ అనాలిసిస్' (చార్ట్ 4, పేజీ సంఖ్య 22)

పైన పేర్కొన్న గణాంకాల నుండి నిర్ధారణలు Conclusions from the data above:

1. భారతీయ ముస్లింలలో ప్రస్తుతం జనన సమయంలో లింగ నిష్పత్తి (ప్రతి 100 మంది బాలికలకు 106 మంది బాలురు) భారతదేశంలో కనిపించే సహజ ప్రమాణానికి దగ్గరగా ఉంది. దీని అర్థం బాలికల కంటే బాలురు ఎక్కువగా ఉన్నారని, కానీ పాఠశాల నమోదు రేటు మాత్రం బాలురు ఎక్కువగా ఉన్న బిన్నమైన ధోరణిని సూచిస్తోంది.

2. ప్రాథమిక మరియు అప్పర్ ప్రైమరీ స్థాయిలు మినహా, మాధ్యమిక మరియు హయ్యర్ సెకండరీ స్థాయిలలో ముస్లిం బాలురు మరియు బాలికల నమోదు వాటా, మొత్తం జనాభాలో వారి వాటాకు (14.23 శాతం) అనుగుణంగా లేదని  గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి.

3. ఈ గణాంకాలు 2021-22 సంవత్సరానికి సంబంధించినవి.

2021 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 5-18 ఏళ్ల వయస్సు గల ముస్లిం పిల్లల జనాభా వివరాలు అందుబాటులో లేవు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, పాఠశాలకు వెళ్లే పిల్లల జనాభా వాటా 13.38% మాత్రమే ఉంది.

 

ఉన్నత విద్యలో ముస్లిం విద్యార్థుల నమోదు (మొత్తం నమోదుతో పోల్చి చూస్తే)Enrolment of Muslim Students for Higher Education (in Comparison with Total Enrolment)

ఉన్నత విద్యలో ముస్లిం విద్యార్థుల నమోదు తీరు తీవ్ర ఆందోళన కలిగించే అంశం (క్రింద ఇచ్చిన పట్టికను చూడండి).


వివిధ వర్గాల విద్యార్థుల ఉన్నత విద్య నమోదు (2020-21)Enrolment for Higher Education by different Categories of Students (2020-21)

వర్గం Category

పురుషులు Male

స్త్రీలు Female

మొత్తం Total

ముస్లిం (లక్షలలో)Muslim (in Lakhs)

9.55

9.67

19.22

….

….

మొత్తం విద్యార్థులు (లక్షలలో)  Total  Students (in Lakhs)

212.38

201.43

413.81

మొత్తం నమోదులో ముస్లింల నమోదు Muslim Enrolment to Total Enrolment

4.5 %

4.8 %

4.64 %

సౌజన్యం: 'ది స్టేట్ ఆఫ్ ముస్లిం ఎడ్యుకేషన్ ఇన్ ఇండియా: ఎ డేటా-డ్రివెన్ అనాలిసిస్' - అరుణ్ సి. మెహతా (పట్టిక 31, పేజీ సంఖ్య 162)

పైన పేర్కొన్న గణాంకాల నుండి నిర్ధారణలు Conclusions from the data above:

1. భారతదేశ మొత్తం జనాభాలో ముస్లింల వాటా (14.23 శాతం)తో పోలిస్తే, ఉన్నత విద్యలో ముస్లిం విద్యార్థుల నమోదు వాటా చాలా తక్కువగా ఉందని ఈ గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి. అంటే, 4.64 : 14.23 నిష్పత్తిలో ఉంది.

ఉన్నత విద్యలో SC/ST & OBC వర్గాలకు చెందిన విద్యార్థుల నమోదు (మొత్తం నమోదుతో పోలిక)Enrolment of Students belonging SC/ST & OBC Categories for Higher Education (in Comparison with Total Enrolment)

ఉన్నత విద్యలో SC/ST & OBC వర్గాలకు చెందిన విద్యార్థుల నమోదు (2020-21)Enrolment for Higher Education by Students belonging SC/ST &  OBC Categories (2020-21)

వర్గం Category

(లక్షలలో) (in Lakhs)

(మొత్తం విద్యార్థులలో %) (in % to Total Students)

దేశ మొత్తం జనాభాలో %

% to Total Population of the Country

షెడ్యూల్డ్ కులాలు (లక్షలలో)Scheduled Caste (in Lakhs)

58.95

14.25 %

16.60 %

షెడ్యూల్డ్ తెగలు (లక్షలలో)Scheduled Tribe (in Lakhs)

24.12

5.83 %

8.60 %

OBC (లక్షలలో)OBC (in Lakhs)

148.22

35.82 %

42.00 %

..

మొత్తం నమోదైన విద్యార్థులు (లక్షలలో)

Total Students enrolled (in Lakhs)

413.81

 

 

      

సౌజన్యం: https://www.data.gov.in/resource/category-wise-enrolment-students-belonging-scheduled-castes-sc-scheduled-tribes-st-and


పైన పేర్కొన్న గణాంకాల నుండి వచ్చిన ముగింపులు Conclusions from the data above:

1. ఉన్నత విద్యలో నమోదైన విద్యార్థుల వివరాలను పరిశీలిస్తే, షెడ్యూల్డ్ తెగల (ST) విద్యార్థుల వాటా 5.8% కాగా, ముస్లిం విద్యార్థుల వాటా 4.64%గా ఉంది; అంటే ముస్లింల కంటే ST విద్యార్థుల నమోదు శాతమే ఎక్కువగా ఉంది.

2. భారతదేశ మొత్తం జనాభాలో షెడ్యూల్డ్ తెగల వాటా కేవలం 8.60% మాత్రమే. జనాభా వాటాతో నమోదు వాటా నిష్పత్తి 5.8 : 8.60గా ఉంది.

3. భారతదేశ మొత్తం జనాభాలో ముస్లింల వాటా 14.23%. జనాభా వాటాతో నమోదు వాటా నిష్పత్తి 4.64 : 14.23గా ఉంది.

గమనిక: ఒక స్థూల అంచనా ప్రకారం, ముస్లిం పురుషులు సగటున 6.4 సంవత్సరాలు మరియు మహిళలు సగటున 4.9 సంవత్సరాలు పాఠశాల విద్యను అభ్యసించారు.

 

మార్చి 24, 2023న రాజ్యసభలో ఈ క్రింది అంశాలపై చర్చ జరిగింది (దీనికి సంబంధించిన తీర్మానాన్ని శ్రీ అబ్దుల్ వహాబ్ ఫిబ్రవరి 10, 2023న ప్రవేశపెట్టారు):

 

(i) సచార్ కమిటీ నివేదిక (2006) మరియు రంగనాథ్ మిశ్రా కమిషన్ నివేదిక (2007) ప్రకారం, భారతదేశంలోని ముస్లింల పరిస్థితి SCలు మరియు STల కంటే అధ్వాన్నంగా ఉంది;

(ii) 'సచార్ కమిటీ నివేదిక' ప్రకారం, 6-14 సంవత్సరాల వయస్సు గల ముస్లిం పిల్లలలో నాలుగవ వంతు మంది ఎప్పుడూ పాఠశాలకు వెళ్లలేదు లేదా మధ్యలోనే చదువు మానేశారు (డ్రాప్-అవుట్స్);

(iii) 17 ఏళ్లు పైబడిన వారిలో, ఉన్నత విద్యను అభ్యసించే ముస్లింల శాతం 17%గా ఉంది (జాతీయ సగటు 26%తో పోలిస్తే); అలాగే, మిడిల్ స్కూల్ విద్యను పూర్తి చేసిన ముస్లిం పిల్లలలో కేవలం 50% మంది మాత్రమే సెకండరీ విద్యను పూర్తి చేసే అవకాశం ఉంది (జాతీయ సగటు 62%తో పోలిస్తే);

(iv) జాతీయ జనాభాలో ముస్లింల వాటా 14% ఉన్నప్పటికీ, ఉన్నత విద్యలో వారి ప్రాతినిధ్యం చాలా తక్కువగా ఉంది; (v) 'ఆల్ ఇండియా సర్వే ఆన్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్' (AISHE) 2019-20లో, భారతదేశంలోని కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఓపెన్ మరియు ఇతర రకాల విశ్వవిద్యాలయాలతో సహా మొత్తం 1019 విశ్వవిద్యాలయాలు పాల్గొన్నాయి. ఉన్నత విద్యలో ముస్లింల ప్రాతినిధ్యం కేవలం 5.5% మాత్రమేనని ఈ సర్వేలో తేలింది;

(vi) నేషనల్ శాంపిల్ సర్వే ఆర్గనైజేషన్ (NSSO) 2018 నివేదిక ప్రకారం, ప్రతి 100 మందిలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసిస్తున్న ముస్లిం మహిళల సంఖ్య 13 మాత్రమే; ఇది జాతీయ స్థాయిలో చాలా తక్కువ;

(vii) NSSO 2018 నివేదిక ప్రకారం, జీతం ఆధారిత ఉద్యోగాలలో ముస్లింల ప్రాతినిధ్యం అత్యల్పంగా ఉంది మరియు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో వారి వాటా వారి జనాభా నిష్పత్తిలో సగం కంటే తక్కువగా ఉంది;

(viii) బాంబే స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ (BSE)లోని 500 కంపెనీలలో డైరెక్టర్లు మరియు సీనియర్ ఎగ్జిక్యూటివ్‌లలో ముస్లింల వాటా కేవలం 2.67 శాతం మాత్రమే;

పైన పేర్కొన్న చర్చలు మరియు గణాంకాల ఆధారంగా, దేశంలో ముస్లింల విద్యా మరియు సామాజిక స్థితి చాలా తక్కువగా ఉందని, దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో ఇందులో హెచ్చుతగ్గులు ఉన్నాయని స్పష్టమవుతోంది. 'భారతదేశంలో ముస్లింల విద్యా మరియు సామాజిక స్థితి'కి సంబంధించిన కీలక పత్రంగా పరిగణించబడే సచార్ కమిటీ నివేదిక (2006) వెలువడి దాదాపు రెండు దశాబ్దాలు గడిచాయి. అయితే, గత దశాబ్దాలలో సహజంగా వచ్చిన మార్పులు తప్ప, పెద్దగా మెరుగుదల ఏమీ లేదని తాజా సర్వేలు సూచిస్తున్నాయి.

 

గమనిక: ముస్లింల దయనీయమైన విద్యా పరిస్థితిపై మరింత సమాచారం https://thewire.in/education/muslim-higher-education-enrolment-southern-states-outperform-hindi-heartland-says-study లో అందుబాటులో ఉంది.