బాబుమియా బ్యాండ్వాలే (1905-1997) - ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు Babumiya Bandwale(1905-1997)A freedom fighter

 

వినమ్ర నివాళులు మరియు శుభాకాంక్షలు!

నేడు, సెప్టెంబర్ 5, బాబుమియా బ్యాండ్వాలే 121వ జయంతి. ఈ సందర్భంగా 'సాధన' వారపత్రికలో ప్రచురితమైన ఒక వ్యాసం ఇక్కడ ప్రచురిస్తున్నాము.

మహాత్మా గాంధీ వ్యక్తిత్వంతో ప్రభావితమైన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు బాబుమియా బ్యాండ్వాలే, 1905 సెప్టెంబర్ 5న అహ్మద్‌నగర్ జిల్లాలోని శ్రీగొండలో జన్మించారు. నేడు బాబుమియా 121వ జయంతి. చాలా మందికి తెలియని లేదా విస్మరించబడిన వ్యక్తి అయినప్పటికీ, నేటి మతపరమైన విభేదాల వాతావరణంలో స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలవగల బాబుమియా బ్యాండ్వాలే బండ్వాలే వ్యక్తిత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యమైనది.

నిస్వార్థమైన, స్వచ్ఛమైన మరియు పారదర్శకమైన వ్యక్తిత్వం కలిగిన బాబుమియా, 'ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్'కు రెండవ అధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించారు. పూణేలో ఈ మండల్ ప్రారంభమైనప్పుడు ఇజాజ్ షేక్ అధ్యక్షుడిగా నియమితులైనప్పటికీ, పూణే-ముంబై ప్రాంతం దాటి రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 'ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్’ సంస్థ విస్తరించినప్పుడు బాబుమియా అధ్యక్ష బాధ్యతలను స్వీకరించారు.

గాంధేయవాది, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు మరియు అత్యుత్తమ వ్యక్తిత్వం కలిగిన బాబుమియా నాయకత్వం 'ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్’ ప్రారంభ దశలో లభించడం పట్ల హమీద్‌భాయ్ ఎంతో గర్వం మరియు ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేసేవారు. ఆనాటి క్లిష్ట పరిస్థితులు మరియు వ్యతిరేకత మధ్య దల్వాయికి అండగా నిలవడంలో బాబుమియా చూపిన ధైర్యం బాబుమియా సహజ స్వభావంలో ఒక భాగం.

బాబుమియా కుటుంబ పరిస్థితులు అత్యంత దయనీయంగా మరియు పేదరికంతో కూడుకుని ఉండేవి. చిన్నతనంలోనే తండ్రిని కోల్పోవడం వల్ల బాబుమియా కు ఫార్మల్  (formal) విద్య అందని పరిస్థితి ఏర్పడింది; బాబుమియా కేవలం నాలుగవ తరగతి వరకు మాత్రమే చదువుకోగలిగారు.

ఉపాధ్యాయ దినోత్సవం నాడు జన్మించిన బాబుమియా, స్వయంగా 'ప్రజా ఉపాధ్యాయుడి' (లోక్-శిక్షక్) పాత్రను స్వీకరించి, తన జీవితాన్ని సామాజిక విద్య కోసం అంకితం చేశారు. ఆదర్శవంతమైన కార్యకర్తగా మరియు సామాజిక విద్యావేత్తగా, మహారాష్ట్రలో సామాజిక చైతన్య ఉద్యమానికి బాబుమియా గణనీయమైన కృషి చేశారు.

కేవలం పది లేదా పన్నెండు ఏళ్ల వయసులోనే బాబుమియా తన కుటుంబ భారాన్ని మరియు జీవనోపాధి బాధ్యతను భుజాన వేసుకోవాల్సి వచ్చింది. చిన్న వయసులో, పాఠశాల వేళలు కాకుండా మిగిలిన సమయంలో, బాబుమియా శ్రీగొండ గ్రామం మరియు శ్రీగొండ రైల్వే స్టేషన్ మధ్య 'ఛకడా' (గుర్రం లేదా ఎద్దులతో నడిపే సంప్రదాయ బండి) నడిపే పని చేసేవారు. జీవనోపాధి కోసం తన సొంత గ్రామాన్ని విడిచిపెట్టిన బాబుమియా, సోహ్రాబ్ మోదీ దర్శకత్వం వహించిన 'ఖూన్-ఎ-నహక్' (Khoon-e-Nahak) నాటకంలో స్త్రీ పాత్రను పోషించారు. ప్రపంచ ప్రఖ్యాత నాటక రచయిత విలియం షేక్స్పియర్ రాసిన 'హామ్లెట్' (Hamlet) నాటకానికి ఇది ఉర్దూ అనువాదం. ఆ తర్వాత నాటకరంగం బాబుమియా కు ఒక వ్యాపకం గా మారింది, బాబుమియా చాలా ఏళ్లపాటు ఆ రంగంలోనే చురుకుగా కొనసాగారు.

ఆ సమయంలోనే భారత్-పాకిస్థాన్ మధ్య యుద్ధం మొదలైంది. ఆ కాలంలో బాబుమియా 'రాయగడల జేవహా జాగ్‌ యేతే' (రాయగడ మేల్కొన్నప్పుడు) అనే నాటకాన్ని అనేకసార్లు ప్రదర్శించారు; దీని ద్వారా వచ్చిన వేలకొద్దీ రూపాయలను భారతదేశ జాతీయ రక్షణ నిధికి విరాళంగా ఇచ్చారు.

పాకిస్థాన్‌తో పోరాడుతున్న భారతీయ సైనికుల కోసం నిధులు సేకరించడానికి, ఒక యువ ముస్లిం వ్యక్తి మహారాష్ట్ర అంతటా పర్యటించి నాటకాలు ప్రదర్శించడం అనేది నేటి కాలంలో చాలామందికి అద్భుతమైన విషయంగా అనిపించవచ్చు. ఈ నాటక ప్రదర్శనలో మరో విశేషం ఏమిటంటే, బాబుమియా స్వయంగా శివాజీ మహారాజ్ పాత్రను పోషించగా, ఆయన భార్య సోయరాబాయి పాత్రను పోషించారు.

ఆ రోజుల్లో, తన భార్యను రంగస్థలంపైకి తీసుకురావడం ద్వారా 'బాబుమియా' (అందరికీ ఆ పేరుతోనే తెలిసిన ఆయన) నిజంగా ఒక విప్లవాత్మక వ్యక్తిగా నిలిచారు. బాబుమియా కుమారుడు కూడా ఆ నాటకంలో నటించారు; ఇలా ఒకే కుటుంబానికి చెందిన ముగ్గురు సభ్యులు కలిసి రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఒక చారిత్రక నాటకాన్ని ప్రదర్శించారు. తమ ఇంటినే ఒక నాటక బృందంగా మార్చుకుని, శివాజీ మహారాజ్ కీర్తిని చాటిచెబుతూ, పాకిస్థాన్‌తో యుద్ధ ప్రయత్నాలకు నిధులు సేకరించిన ఒక ముస్లిం కుటుంబం... నేటి అనేక సమస్యలకు ఒక శక్తివంతమైన, సముచితమైన సమాధానాన్ని అందిస్తుంది.

ఆ సమయంలో పూణే మేయర్‌గా ఉన్న భాయ్ వైద్య మరియు హమీద్ దల్వాయి ప్రత్యేకంగా ఆ నాటకాన్ని వీక్షించడానికి శ్రీగొండకు వచ్చారు. తన కుటుంబాన్ని పోషించుకోవడానికి, బాబుమియా బ్రాస్ బ్యాండ్‌లో సంగీతకారుడిగా కూడా పనిచేశారు. కొన్నేళ్ల తర్వాత, 1925లో, బాబుమియా తన సొంత సంగీత బృందాన్ని ('బ్యాండ్') ఏర్పాటు చేశారు, అదే 'బాబు బ్రాస్ బ్యాండ్'. దీనివల్లే ఆయన 'బ్యాండ్‌వాలే'గా ప్రసిద్ధి చెందారు.

జీవనోపాధి కోసం ఇవన్నీ చేయాల్సి వచ్చినప్పటికీ, బాబుమియాకు నాటకరంగం, నటన మరియు సంగీతం పట్ల గాఢమైన అనురాగం ఉండేది. ఇస్లాంలో ఇటువంటి కళాత్మక వ్యాపకాలు ఆమోదయోగ్యం కాదని తెలిసినప్పటికీ, తన మతపరమైన ఆరాధనతో పాటు ఈ కళాత్మక అంకితభావాన్ని కూడా బాబుమియా ఎంతో ఇష్టపడేవారు.

మహాత్మా గాంధీ ప్రారంభించిన 'సహాయ నిరాకరణ' మరియు 'క్విట్ ఇండియా' ఉద్యమాలలో బాబుమియా చురుకుగా పాల్గొన్నారు. 1941 జనవరి 9న ఆయనకు ఆరు నెలల జైలు శిక్ష విధించబడింది. ఆ తర్వాత, 1942 ఆగస్టు 9 నాటి 'క్విట్ ఇండియా' ఉద్యమ సమయంలో ఆయన స్వచ్ఛందంగా అరెస్టును ఆహ్వానించి, ఎర్రవాడ జైలులో ఇరవై ఒక నెలల పాటు శిక్ష అనుభవించారు. ఈ సమయంలోనే ఆయనకు రావుసాహెబ్ పట్వర్ధన్‌తో పరిచయం ఏర్పడింది; రావుసాహెబ్ పట్వర్ధన్‌ గారి  ఆలోచనలు బాబుమియాపై బలమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి.

జైలులో ఉన్నప్పుడు బాబుమియాకు కామెర్లు సోకి అనారోగ్యానికి గురయ్యారు. జైలు అధికారులు బాబుమియా వైద్య చికిత్స విషయంలో నిర్లక్ష్యం వహించారు; బాబుమియా పరిస్థితి విషమించి, రావుసాహెబ్ పట్వర్ధన్ ఆ నిర్లక్ష్యంపై గళమెత్తిన తర్వాతే బాబుమియాకు వైద్య సదుపాయం లభించింది. "మృత్యువు కోరల నుండి నన్ను కాపాడిన ఘనత పూర్తిగా రావుసాహెబ్‌దే," అని బాబుమియా తరచుగా చెప్పేవారు.

దేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి బాబుమియా అందించిన విశేష సేవలకు గుర్తింపుగా, 1972 ఆగస్టు 17న భారత ప్రభుత్వం బాబుమియాను 'తామ్రపత్రం'తో సత్కరించింది. అయితే, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులకు సాధారణంగా లభించే ప్రయోజనాలన్నింటినీ బాబుమియా తిరస్కరించారు; బాబుమియా పింఛను గానీ, బస్సు లేదా రైల్వే పాస్‌లు గానీ, భూమి కేటాయింపులు గానీ స్వీకరించలేదు.

దీనికి కారణం అడిగినప్పుడు, "మా దేశం స్వేచ్ఛను పొందాలనే ఉద్దేశంతోనే మేము సేవ చేశాము తప్ప, మా కోసం ఏదైనా ఆశించి కాదు," అని బాబుమియా సమాధానమిచ్చారు. సాధారణ ఆర్థిక స్థితి కలిగిన ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు అటువంటి సౌకర్యాలన్నింటినీ స్వచ్ఛందంగా వదులుకోవడం కంటే గొప్ప ఆదర్శం ఏముంటుంది? బాబుమియా అధికారం, సంపద, హోదా మరియు రాజకీయాలకు ఎప్పుడూ దూరంగానే ఉన్నారు.

స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడిగా బాబుమియాకున్న గుర్తింపు, పారదర్శకమైన వ్యక్తిత్వం, ప్రజాదరణ మరియు సామాజిక సేవా నిబద్ధతను పరిగణనలోకి తీసుకున్న కాంగ్రెస్ పార్టీ, శాసనసభ మరియు లోక్‌సభ ఎన్నికలలో బాబుమియాను అభ్యర్థిగా నిలబెట్టాలని నిర్ణయించుకుంది. అయితే, రాజకీయాలకు దూరంగా ఉండాలని నిశ్చయించుకున్న నిజాయితీ గల కార్యకర్త బాబుమియా, ఆ ప్రతిపాదనను వినమ్రంగా తిరస్కరించారు. అయినప్పటికీ, 'ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్' ఏర్పాటు గురించి వార్త చదివిన తర్వాత, బాబుమియా పూణేలోని 'సాధన' కార్యాలయాన్ని సందర్శించారు. అక్కడే, 1970 మార్చి 22న, బాబుమియా కార్యకర్తలతో సంభాషించారు మరియు తదనంతరం 'ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్' అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు.

దల్వాయి కాలం తర్వాత చేపట్టిన అనేక కార్యక్రమాలలో బాబుమియా కీలక పాత్ర పోషించారు; షా బానో కేసు ఉద్యమం మరియు 'తలాక్ ముక్తి మోర్చా' (విడాకుల విముక్తి వేదిక) సదస్సుల వంటి ప్రయత్నాలకు బాబుమియా నాయకత్వం వహించారు. తన మరణానికి కొద్ది రోజుల ముందు, వృద్ధాప్యం మరియు దానితో వచ్చే అనారోగ్య సమస్యల కారణంగా బాబుమియా ఈ బాధ్యత నుండి తప్పుకున్నారు. బాబుమియాను తెలుసుకోవడం మరియు ఆయనతో సంభాషించే అవకాశం లభించడం నా అదృష్టం.

'హమాల్ భవన్'లో జరిగిన 'ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్' శిబిరాలు నాకు ఇప్పటికీ గుర్తున్నాయి. ఆ శిబిరాల్లో గానీ, కొల్హాపూర్ లేదా ముంబైలో జరిగిన కార్యక్రమాల్లో గానీ, బాబుమియా ఎప్పుడైనా కొత్త యువ కార్యకర్తను కలిసినప్పుడు, ఆయన తన పరిచయం చేసుకుని వారితో సంభాషణ మొదలుపెట్టేవారు. ఎవరైనా కార్యకర్త హిందీ, మరాఠీ మరియు ఉర్దూ భాషల మిశ్రమంతో మాట్లాడటం ప్రారంభిస్తే, బాబుమియా సున్నితంగా, "మీకు మరాఠీ వచ్చు కదా? మరి మరాఠీలోనే మాట్లాడండి" అని చెప్పేవారు. ముస్లింలు తరచుగా ఉర్దూను తమ మాతృభాషగా భావిస్తుంటారు; ఆ భావన ఎందుకు తప్పో బాబుమియా సమర్థవంతంగా వివరించేవారు. 'రయత్ శిక్షణ సంస్థ'కు మరియు బాబుమియాకు మధ్య చాలా సన్నిహిత అనుబంధం ఉండేది.

1953లో కర్మవీర్ భౌరావ్ పాటిల్ శ్రీగొండను సందర్శించినప్పుడు బాబుమియాతో ఇలా అన్నారు: "బాబుమియా, స్వాతంత్ర్యం కోసం మీరు ఎంతో శ్రమించారు, మనం దానిని సాధించాము. ఇప్పుడు మనం ఒక సమాజాన్ని నిర్మించాలి, అందుకు విద్యా రంగంలో కృషి చేయడం అవసరం. ఇకపై మీరు విద్యపై దృష్టి పెట్టాలి." కేవలం నాలుగవ తరగతి వరకు మాత్రమే చదువుకున్న బాబుమియా, కర్మవీర్‌కు ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకుంటూ నగర్ జిల్లాలో విద్యా సంస్థలను స్థాపించే బాధ్యతను చేపట్టారు. సెప్టెంబర్ 7, 1997న, శ్రీగొండ పౌరులు సామాజిక కార్యకర్త అన్నా హజారేను సన్మానించి, ఆయనకు ఒక ప్రశంసా పత్రాన్ని అందజేశారు.

బాబుమియా హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు ప్రతీకగా, నిజమైన మానవతావాద కార్యకర్తగా నిలిచారు. బాబుమియా చివరి వరకు గాంధేయవాద సూత్రాలకు కట్టుబడి ఉన్నారు. ఖాదీ దుస్తులు, గాంధీ టోపీ మరియు ధోవతి ఆయన నిత్య వేషధారణగా ఉండేవి. 'సామాజిక కృతజ్ఞతా నిధి' (Samajik Krutadnyata Nidhi) ద్వారా పి.ఎల్. దేశ్‌పాండే చేతుల మీదుగా బాబుమియాకు 'జీవితకాల సాఫల్య పురస్కారం' (Lifetime Achievement Award) లభించింది.

బాబుమియాకు ఉన్న మరో ప్రత్యేక లక్షణం ఏమిటంటే, ఆయన తన పుట్టినరోజుల సందర్భంగా సామాజిక చైతన్యం కలిగించే కార్యక్రమాలను నిర్వహించేవారు; ఉదాహరణకు, ఒక పుట్టినరోజున ఆయన తన ఇంట్లో 'పర్దా' (ముఖం లేదా శరీరాన్ని కప్పుకునే) పద్ధతిని రద్దు చేశారు. బాబూమియా చేపట్టిన చర్యలలో బక్రీద్ రోజున దేశం కోసం వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం చేయడం, అలాగే 1955లో తన కుమారుడి వివాహ సమయంలో సంప్రదాయానికి భిన్నంగా వధూవరులను వేదికపై ఒకేచోట కూర్చోబెట్టి మహిళలకు పురుషులతో సమానమైన హోదాను కల్పించడం వంటివి ఉన్నాయి.

బాబూమియా విశాలమైన సాంస్కృతిక దృక్పథాన్ని కలిగి ఉండేవారు. బాబుమియా తన ప్రవర్తన ద్వారా అన్ని మతాల పట్ల గౌరవాన్ని మరియు లౌకిక సంస్కృతిని చాటిచెప్పారు; ఇదే ఆయన జీవన విధానం. అనారోగ్యంతో ఉన్న తన భార్యను జి.పి. ప్రధాన్ గారు ఎంత శ్రద్ధగా చూసుకున్నారో, బాబూమియా కూడా వృద్ధాప్యంలో అనారోగ్యంతో ఉన్న తన భార్యను అలాగే చూసుకోవడం ద్వారా ఒక కొత్త ఆదర్శాన్ని నెలకొల్పారు. మృదువైన మాటతీరు మరియు దృఢమైన సంకల్పం బాబూమియా వ్యక్తిత్వంలోని ప్రధాన లక్షణాలు.

పుట్టుకతో ముస్లిం అయినప్పటికీ, మాంసాహారం తీసుకునే కుటుంబ నేపథ్యం కలిగినప్పటికీ, బాబూమియా తన జీవితమంతా శాకాహార నియమాన్ని పాటించారు. బాబుమియా త్యాగం, సేవాభావం మరియు ఆత్మనిగ్రహాలకు నిలువుటద్దంలా నిలిచారు. బాబూమియా జీవితం సామాజిక కార్యకర్తలకు ఒక దిక్సూచిగా నిలిచింది. బాబుమియా 1997 డిసెంబర్ 8న, 92 ఏళ్ల వయసులో కన్నుమూశారు.

మరాటి రచన:షంషుద్దీన్ తంబోలి, అధ్యక్షుడు, ముస్లిం సత్యశోధక్ మండల్ (MSN), పూణే

,తెలుగు అనువాదం: ముహమ్మద్ అజ్గర్ అలీ.

 

Babumiya Bandwale—a freedom fighter

 

Humble remembrance and greetings!

September 5, today is the 121nd birth anniversary of Babumiya Bandwale. An article published in Sadhana Weekly on this occasion.

Babumiya Bandwale—a freedom fighter influenced by the personality of Mahatma Gandhi and the founding president of the Muslim Satyashodhak Mandal—was born on September 5, 1905, in Shrigonda, in the Ahmednagar district. This September 5th marks his 121th birth anniversary. Understanding the persona of Babumiya Bandwale—a figure largely forgotten or unknown to many, yet one who could serve as an inspiration amidst today's climate of religious discord—is significant in many ways. Babumiya, a man of selfless, pure, and transparent character, was the second president of the Muslim Satyashodhak Mandal. While Ijaz Shaikh was appointed president at the time of the Mandal's inception in Pune, Babumiya assumed the presidency as the organization expanded beyond the Pune-Mumbai region to the rest of the state.

Hamidbhai took justifiable pride and joy in the fact that, during the Mandal's formative years, they had the leadership of Babumiya—a Gandhian, a freedom fighter, and a man of impeccable character. Standing by Dalwai amidst the prevailing adversity and opposition of those early days Babumiya’s willingness to show such courage was simply a part of his nature.

Babumiya’s family circumstances were extremely dire and impoverished. He lost his father while still a child, and it was this adversity that deprived him of a formal education; he managed to complete his schooling only up to the fourth standard. Born on Teachers' Day, Babumiya himself embraced the role of a 'people's teacher' (Lok-shikshak), dedicating his life to social education. As an exemplary activist and social educator, he made a significant contribution to the movement for social awakening in Maharashtra. He had to shoulder the burden of his family and the responsibility of their livelihood when he was barely ten or twelve years old.

After school hours, at a very young age, he worked driving a *chhakada* (a traditional horse- or bullock-drawn cart) between Shrigonda village and the Shrigonda railway station. Leaving his native village to earn a livelihood, he took on a female role in the play *Khoon-e-Nahak*, directed by Sohrab Modi. This play was an Urdu adaptation of the world-renowned playwright William Shakespeare’s *Hamlet*. Theatre subsequently became his passion, and he remained deeply involved in the field for many years.

During this time, the war between India and Pakistan broke out. He staged numerous performances of the play *Raigadala Jevha Jaag Yete* (When Raigad Awakens) during this period, raising thousands of rupees which he then donated to India’s National Defence Fund.

The very idea of ​​a young Muslim man touring Maharashtra to stage plays and raise funds for Indian soldiers fighting against Pakistan would seem remarkable to many today. Another notable aspect of this production was that he himself played the role of Shivaji Maharaj, while his wife portrayed Soyarabai.

In those days, 'Babumiya'—as he was known—was truly a revolutionary figure for bringing his wife onto the stage. His son also acted in the play; thus, three members of the same family came together to present a historical drama across the state. A Muslim family that turned their household into a theatre troupe, celebrated the glory of Shivaji Maharaj, and raised funds for the war effort against Pakistan offers a powerful, fitting answer to many of today's issues

At that time, Bhai Vaidya was the Mayor of Pune; both Bhai Vaidya and Hamid Dalwai made a special trip to Shrigonda specifically to watch the play. To support his family, he had also worked as a musician in a brass band. Years later, in 1925, he established his own band, the ‘Babu Brass Band.’ It was because of this that he came to be known as ‘Bandwale.’

Although he had to do all this to earn a livelihood, he harboured a deep love for theatre, acting, and music. Even while acknowledging that such pursuits were considered unacceptable in Islam, Babumiya cherished this form of artistic devotion alongside his religious worship. 

Babumiya actively participated in the ‘Non-Cooperation’ and ‘Quit India’ movements launched by Mahatma Gandhi. On January 9, 1941, he was sentenced to six months in prison. Later, he courted arrest during the ‘Quit India’ movement of August 9, 1942, and had to serve a twenty-one-month term in Yerwada Jail. During this period, he came into contact with Raosaheb Patwardhan, whose ideas influenced him significantly.

While in prison, Babumiya contracted jaundice and fell ill. The prison authorities neglected his medical treatment; it was only when his condition became critical and Raosaheb Patwardhan raised his voice against the negligence that Babumiya finally received medical care. Babumiya would often say, "The entire credit for bringing me back from the jaws of death goes to Raosaheb." In today's times, one would be hard-pressed to find examples of such deep friendship and gratitude as that shared by Babumiya and Raosaheb.

On August 17, 1972, the Government of India honored Babumiya with a *Tamrapatra* (citation plaque) for his significant contribution to the country's freedom struggle. However, he declined all the benefits usually accorded to freedom fighters; he accepted neither a pension, nor bus or railway passes, nor land grants.

 When asked the reason for this, he replied, "We served the land of our country so that it might become free, not to gain anything for ourselves." What greater ideal could there be than a freedom fighter of modest means voluntarily renouncing all such privileges? Babumiya always kept his distance from power, wealth, prestige, and politics.

Recognizing Babumiya’s status as a freedom fighter, his transparent character, his popularity, and his commitment to social service, the Congress party announced its intention to field him as a candidate for the Legislative Assembly and the Lok Sabha. However, this genuine activist humbly declined the offer, having resolved to stay away from politics. Yet, upon reading news about the establishment of the *Muslim Satyashodhak Mandal*, he visited the *Sadhana* office in Pune. It was there, on March 22, 1970, that he interacted with the activists and was subsequently elected as the President of the Mandal.

Babumiya played a leading role in numerous initiatives following Dalwai’s era, spearheading efforts such as the Shah Bano case campaign and the *Talaq Mukti Morcha* (Divorce Liberation Front) conferences. A few days before his passing, he had stepped down from this responsibility, considering his advanced age and the infirmities that come with it. It was my good fortune to have known Babumiya and to have had the opportunity to converse with him. I recall the residential camps of the *Muslim Satyashodhak Mandal* held at *Hamal Bhavan*. Whenever he met a new young activist—whether at these camps or at those in Kolhapur or Mumbai—Babumiya would introduce himself and strike up a conversation. If an activist began speaking in a mix of Hindi, Marathi, and Urdu, he would gently say, "You know Marathi, don't you? Then speak in Marathi." Muslims often regard Urdu as their mother tongue; Babumiya would effectively demonstrate why this notion was incorrect. There was a very close bond between the *Rayat Shikshan Sanstha* and Babumiya.

When Karmaveer Bhaurao Patil visited Shrigonda in 1953, he told him, "Babumiya, you toiled for independence, and we achieved it. Now, we must build a society, and that requires working in the field of education. You should now focus on education." Babumiya—whose own formal education had extended only up to the fourth grade—kept his word to Karmaveer and took the initiative to establish educational institutions in the Nagar district. On September 7, 1997, the citizens of Shrigonda felicitated social activist Anna Hazare by presenting him with a citation.

Babumiya was a symbol of Hindu-Muslim unity—a true humanitarian activist. He upheld the principles of Gandhism until the very end. Khadi clothing, a Gandhi cap, and a dhoti constituted his constant attire. He was honoured with a Lifetime Achievement Award by P.L. Deshpande through the Social Gratitude Fund (*Samajik Krutadnyata Nidhi*).

Another distinctive trait of Babumiya was that he would organize programs aimed at social awareness on his birthdays; for instance, on one birthday, Babumiya abolished the practice of *purdah* (veiling) within his household. Babumiya actions included undertaking a personal *Satyagraha* for the nation on Bakri-Eid and—breaking with tradition in 1955—seating the bride and groom together on the stage during his son's wedding, thereby according women a status equal to men.

Babumiya possessed a broad cultural outlook. Babumiya demonstrated respect for all religions and a secular culture through his own conduct; this was his way of life. Just as G.P. Pradhan Sir cared for his ailing wife, Babumiya set a new ideal by similarly tending to his own elderly, ailing wife. Babumiya was characterized by a gentle manner of speech coupled with firm resolve. Although a Muslim by birth and hailing from a family that consumed meat, Babumiya observed a vow of vegetarianism throughout his life. Babumiya  was the embodiment of sacrifice, service, and self-restraint. Babumiya’s life served as a beacon for social activists. Babumiya passed away on December 8, 1997, at the age of 92.

‘Darde-dil ke vaaste paida kiya insaan ko,

Varna ta’at ke liye kuch kam nahi farishte’

This means: God created humans for compassion, benevolence, and humanity; He has no shortage of angels if the sole purpose were merely worship and adoration. This couplet and its meaning encapsulate the very essence of Babumiya’s life.

In today’s atmosphere—darkened by religious fanaticism, sectarian hatred, and suspicion—Babumiya stands as a small earthen lamp revealing the presence of light. While this lamp may not be able to dispel all the darkness, it certainly manifests the existence of light.

Source:

Marati-Shamshuddin Tamboli, President MSN, Pune

स सत्यशोधक मंडळ

English Translation: Muhammad Azgar Ali.

 ,

English मु

హమీద్ దల్వాయి యొక్క దృఢమైన విశ్వాసం: ముస్లిం సంస్కరణ అంతర్గతంగానే ఎందుకు రావాలి Hamid Dalwai’s courage of conviction: Why Muslim Reform Must Come from Within

 

 

"ఏదైనా ఒక జాతి (లేదా సమాజం) తన స్థితిని తాను మార్చుకోనంత వరకు, అల్లాహ్ కూడా దాని స్థితిని మార్చడు." సూరా అర్-రద్ (13వ అధ్యాయం), ఆయత్ 11

హమీద్ దల్వాయి యొక్క దృఢమైన విశ్వాసం ప్రతి అంతర్గత విమర్శను బాహ్య దాడిగా పరిగణించడం ద్వారా ఒక సమాజం మేధో స్వేచ్ఛను సాధించలేదు.సంస్కరణ గురించి ఒక సాధారణ సత్యం ఉంది: ఏ సమాజాన్ని కూడా బయటి నుండి శాశ్వతంగా సంస్కరించలేము. శాశ్వత సంస్కరణ అంతిమంగా అంతర్గతంగానే ఉద్భవించాలి.

ఈ భావన నేటి ముస్లిం సమాజాలకు ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది.ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ముస్లిం సమాజాలు మతపరమైన అధికారం, ఆధునికత, మహిళల హక్కులు, ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం మరియు రాజకీయ గుర్తింపు వంటి ప్రశ్నలపై చర్చలు జరుపుతున్న తరుణంలో, హమీద్ దల్వాయి జీవితం మరియు ఆలోచనలను పునఃపరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది.

దల్వాయి కేవలం ముస్లిం సమాజ విమర్శకుడు మాత్రమే కాదు. ముస్లింలు తమను తాము మార్చుకోవడానికి మేధో మరియు నైతిక సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నారని విశ్వసించిన ఒక సంస్కర్త. ముస్లిం సమాజ పునరుద్ధరణ సాధ్యమేనన్న ప్రగాఢ విశ్వాసం దల్వాయి కి ఉండేది.అందుకే దల్వాయి రచనలు నేటికీ ప్రాసంగికంగా ఉన్నాయి.

ముస్లిం ఉదారవాదులు, తీవ్రవాద ఇస్లామిజం మరియు సమర్థనాత్మక మతతత్వం రెండింటి నుండీ ఉదారవాదాన్ని రక్షించాలనుకుంటే, వారు దల్వాయి వద్దకు తిరిగి వెళ్ళాలి.దల్వాయి కి  ఉన్న ఒకే ఒక ప్రబల లక్షణం ఆయనలో తన సొంత సమాజాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దానిని విమర్శించే ధైర్యం. అది హమీద్ దల్వాయిని ఒక విశేషమైన వ్యక్తిగా మార్చినది.

దల్వాయి భారతీయ ముస్లిం సమాజానికి సంబంధించిన అత్యంత వివాదాస్పద ప్రశ్నలలోకి నేరుగా ప్రవేశించి, దాని పర్యవసానాలను అంగీకరించారు.

దల్వాయి మత ఛాందసవాదాన్ని సవాలు చేసి, మత రాజకీయాలను ప్రశ్నించారు. ముస్లిం వ్యక్తిగత చట్టంలో సంస్కరణలు తీసుకురావాలని డిమాండ్ చేశారు. దల్వాయి ముస్లిం మహిళల హక్కుల కోసం ప్రచారం చేసి, లౌకిక పౌరసత్వాన్ని సమర్థించారు. అయితే 1960ల నాటి భారతదేశంలో ఇవి ఆదరణ పొందిన వైఖరులు కావు.

దల్వాయి  సంస్కరణవాద క్రియాశీలత, ఆయన సంస్కరించాలనుకున్న సమాజంలోని కొన్ని వర్గాల నుండే ఆయనకు శత్రుత్వాన్ని తెచ్చిపెట్టింది. దల్వాయి బెదిరింపులు, శారీరక దాడులను ఎదుర్కొన్నారు, అయినా తన రచనలను కొనసాగించారు.

1966లో, ముస్లిం వ్యక్తిగత చట్టంలో సంస్కరణలు కోరుతూ ఆయన బొంబాయిలో ముస్లిం మహిళల యాత్రను నిర్వహించారు. నివేదికల ప్రకారం, కేవలం ఏడుగురు మహిళలు మాత్రమే పాల్గొన్నారు. సామాజిక పరివర్తన అరుదుగా ఒక గుంపుతో ప్రారంభమవుతుంది. బహిరంగంగా నిలబడటానికి సిద్ధంగా ఉన్న వ్యక్తితో అది ప్రారంభమవుతుంది.

రెండు సంవత్సరాల తరువాత, 1968లో, 'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' అనే పుస్తకం వెలువడింది.ఆ పుస్తకం ఒక సమాజం పట్ల విధేయతకు, దానిలోని నాయకత్వానికి మేధోపరమైన విధేయత అవసరమనే భావనకు ఒక సవాలు.

ఒక ముస్లిం తన సమాజాన్ని పొగడకుండానే ప్రేమించగలడన్నదే దల్వాయి యొక్క విప్లవాత్మక ప్రతిపాదన. పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, లింగ అసమానత, మత పెద్దల సంప్రదాయవాదం మరియు మతతత్వ రాజకీయాలు సమాజాన్ని బలహీనపరుస్తుంటే,వాటి గురించి చర్చించడానికి నిరాకరించడం సంఘీభావం కాదు. అది పరిత్యాగం.

1968లో తొలిసారిగా ప్రచురించిన 'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' కేవలం 144 పేజీలతో కూడిన చిన్న పుస్తకం. అయినప్పటికీ, దాని పరిమాణం కంటే దాని మేధోపరమైన ఆశయం చాలా పెద్దది.

స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలో ఒక ముస్లిం సంస్కర్త రచించిన, భారతీయ ముస్లింల రాజకీయ మరియు సామాజిక ఆలోచనలపై అత్యంత నిష్ఠురమైన విమర్శలలో 'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' ఒకటిగా నిలిచిపోయింది.

దల్వాయి విమర్శ అనేక పరస్పర సంబంధిత సమస్యలపై కేంద్రీకృతమై ఉంది: మతతత్వ రాజకీయ చైతన్యం కొనసాగడం, సంప్రదాయవాద మత నాయకత్వం యొక్క ప్రభావం, సామాజిక సంస్కరణలకు ప్రతిఘటన, ముస్లిం మహిళల స్థితి, మరియు ముస్లిం సమాజంలో నిజమైన ఆధునికీకరణను ప్రోత్సహించడంలో భారతదేశ రాజకీయ వర్గంలోని కొన్ని వర్గాల వైఫల్యం.

'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' పుస్తకం యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన తోడ్పాటు, ముస్లింలు తమ సొంత రాజకీయ చైతన్యాన్ని తప్పక పరిశీలించుకోవాలని నొక్కి చెప్పడమే. దల్వాయి మతతత్వ పక్షపాతాన్ని మరియు హిందూ మెజారిటేరియనిజం యొక్క ప్రమాదాలను గుర్తించారు. కానీ, హిందూ మతతత్వం ఉండటం వల్ల ముస్లింలకు ఆత్మవిమర్శ అనవసరం అనే వాదనను తిరస్కరించారు.

మైనారిటీ హోదా అనేది ఒక నిజమైన సామాజిక స్థితిగానూ, అలాగే ఒక రాజకీయ మనస్తత్వంగానూ మారగలదని దల్వాయి అర్థం చేసుకున్నారు.

వివక్షను అంగీకరించినంత మాత్రాన ఒక సమాజం తన సొంత సంస్కరణల బాధ్యత నుండి విముక్తి పొందదని నొక్కి చెప్పడమే దల్వాయి చేసిన గొప్ప కృషి.

ముస్లింలు ఇస్లామోఫోబియాను వ్యతిరేకిస్తూనే ముస్లిం సంప్రదాయవాదాన్ని ఎదుర్కోగలరు.ముస్లిములు సమాన పౌరసత్వాన్ని డిమాండ్ చేస్తూనే మత రాజకీయాలను పరిశీలించగలరు. అల్పసంఖ్యాక వర్గాల మతతత్వాన్ని ఆదర్శంగా భావించకుండానే, ముస్లిములు బహుసంఖ్యాక వర్గాల ఆధిపత్యాన్ని విమర్శించగలరు.

ఇవి వైరుధ్యాలు కావు, ఇవి మేధో పరిపక్వతకు పునాదులు.

దల్వాయి దృష్టిలో, కేవలం దేశం పట్ల విధేయతను ప్రకటించినంత మాత్రాన మతతత్వ రాజకీయ ఆలోచనా విధానం దానంతట అదే కరిగిపోదు.ఒక ముస్లిం జాతీయవాదిగా ఉంటూనే, ప్రధానంగా మత వర్గాల ద్వారానే రాజకీయాలను సమీపించవచ్చు.

కేవలం ముస్లింలు అయినందుకే వారికి రాజకీయ ప్రత్యేక హక్కులు లభించాలని ఒక వ్యక్తి విశ్వసిస్తే, అతను ఏకకాలంలో భారతదేశం పట్ల విధేయతను ప్రకటించినప్పటికీ, మతతత్వ తర్కంలోనే చిక్కుకుపోయి ఉంటాడు.

దల్వాయి ముస్లింలు రాజకీయ వర్గాలుగా మారకముందు పౌరులుగా మారాలని ఆకాంక్షించారు.దీనికి ఇస్లాంను విడిచిపెట్టాల్సిన అవసరం రాలేదు.

దల్వాయి విమర్శ ముస్లిం సమాజానికే పరిమితం కాలేదు. ఆయన భారతదేశ లౌకిక రాజకీయ వ్యవస్థను కూడా సవాలు చేశారు.

దల్వాయి వాదన ఏమిటంటే, రాజకీయ పార్టీలు ముస్లింలను ప్రాథమికంగా పౌరులుగా కాకుండా, ఒక మతపరమైన ఓటు బ్యాంకుగా పరిగణించడం తరచుగా వారికి సౌకర్యంగా భావించాయి.

ఈ ఏర్పాటు స్వల్పకాలంలో ఇరుపక్షాలకూ ప్రయోజనకరంగా ఉండవచ్చు. సంప్రదాయవాద వర్గ నాయకులు తాము ముస్లింల ప్రయోజనాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నామని చెప్పుకోవచ్చు.రాజకీయ పార్టీలు తాము ముస్లింలను రక్షిస్తున్నామని చెప్పుకోవచ్చు మరియు లౌకికవాదాన్ని కేవలం ఎన్నికల నిర్వహణకు పరిమితం చేయవచ్చు.

దల్వాయి దృష్టిలో ముస్లిం ఓట్లను కోల్పోతామనే భయంతో సామాజిక సంస్కరణలకు సంబంధించిన క్లిష్టమైన ప్రశ్నలను చర్చించడానికి నిరాకరించే రాజకీయ పార్టీ, ఆ వర్గం పట్ల సానుభూతి ఉన్నట్లు కనిపించవచ్చు, కానీ అది అంతిమంగా వారి రాజకీయ పరాధీనతను మరింత బలపరుస్తుంది.

ప్రాతినిధ్యం వేరు, సాధికారత వేరు. కేవలం రాజకీయ నాయకులు ఒక వర్గం తరపున మాట్లాడినంత మాత్రాన ఆ వర్గానికి స్వేచ్ఛ లభించదు.దాని సభ్యులు తమ కోసం తాము మాట్లాడటానికి అవసరమైన విశ్వాసాన్ని, సంస్థలను పొందినప్పుడు అది స్వేచ్ఛను పొందుతుంది.

దల్వాయి దృష్టిలో, ముస్లిం మహిళల పరిస్థితి ముస్లిం సంస్కరణకు ఒక ప్రధాన పరీక్ష. మత ఐక్యత పేరుతో ముస్లిం మహిళల విముక్తిని నిరవధికంగా వాయిదా వేయలేమని దల్వాయి గ్రహించారు.ఇది దల్వాయి చేసిన అత్యంత ప్రభావవంతమైన కృషిలో ఒకటిగా నిలిచింది.

దల్వాయి ప్రకారం  ఒక సమాజం తనలోని అన్యాయాన్ని పరిశీలించడానికి నిరాకరిస్తూ, ఇతరుల నుండి న్యాయాన్ని కోరితే, అది నైతిక గంభీరతను కలిగి ఉందని చెప్పుకోలేదు.

సంస్కరణ అంటే ఆత్మద్వేషం కాదుఅయినప్పటికీ, ముస్లిం సంస్కరణ ఆత్మద్వేష రూపంగా మారకుండా జాగ్రత్తపడాలి. విమర్శకు, ధిక్కారానికి మధ్య తేడా ఉంది.సంస్కరణ అంటే ఒకరి నాగరికతను తిరస్కరించడం కాదు. దేనిని పరిరక్షించాలో, దేనికి పరివర్తన అవసరమో విచక్షణ చూపడమే దాని అర్థం.

ఇస్లామిక్ నాగరికత తత్వశాస్త్రం, వైద్యం, గణితం, ఖగోళశాస్త్రం, సాహిత్యం, చట్టం, వాస్తుశిల్పం మరియు ఆధ్యాత్మికతలో అసాధారణమైన విజయాలను సాధించింది. దాని మేధో సంప్రదాయంలో చర్చ, అసమ్మతి మరియు నూతన ఆవిష్కరణలకు సంబంధించిన విశేషమైన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.

ఇస్లాం చరిత్ర వ్యాఖ్యానం మరియు పునరుద్ధరణ చరిత్ర కూడా.ఇస్లామిక్ పదజాలంలోనే సంస్కరణ మరియు మేధో చైతన్యానికి సంబంధించిన శక్తివంతమైన భావనలు ఉన్నాయి: ఇస్లాహ్ (సంస్కరణ), తజ్దీద్ (పునరుద్ధరణ), ఇజ్తిహాద్ (స్వతంత్ర తర్కం) మరియు షురా (సంప్రదింపు).

సమకాలీన భారతీయ ముస్లిం ఆలోచనా విధానం దైవవాణికి మరియు మానవ వ్యాఖ్యానానికి మధ్య తేడాను గుర్తించడం.ముస్లింలకు, ఖురాన్ దైవవాణి. కానీ ఖురాన్‌కు మానవ వ్యాఖ్యానాలు స్వయంగా దైవవాణి కావు.

ఇస్లామిక్ న్యాయశాస్త్రం ఒక అసాధారణమైన మేధోపరమైన విజయం, కానీ ఫిఖ్ అనేది నిర్దిష్ట చారిత్రక మరియు సామాజిక పరిస్థితులలో పనిచేసే న్యాయవేత్తలచే అభివృద్ధి చేయబడిన ఒక మానవ శాస్త్రం.

ఆధునికతతో ముస్లింలు మమేకమవ్వడంలో భారతదేశానికి సుదీర్ఘ సంప్రదాయం ఉంది.ఆధునిక విద్య, శాస్త్రీయ ఆలోచనల నుండి ముస్లింలు మేధోపరంగా ఒంటరిగా ఉండలేరని సర్ సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ గ్రహించారు.

అందువల్ల అల్లామా ఇక్బాల్, భారతీయ ముస్లింలను ఇజ్తిహాద్ యొక్క చైతన్యాన్ని పునరుద్ధరించుకోవాలని, సాంప్రదాయ మత ఆలోచనలను సృజనాత్మకంగా పునరాలోచించాలని కోరారు మరియు మేధో స్తబ్దతకు వ్యతిరేకంగా హెచ్చరించారు.

తరువాత అస్గర్ అలీ ఇంజనీర్ వంటి సంస్కర్తలు సంప్రదాయవాద వ్యాఖ్యానాలను సవాలు చేసి, సామాజిక న్యాయం మరియు మహిళల హక్కులను సమర్థించారు.

ముస్లిం సమాజం మార్పుకు తగిన సామర్థ్యం కలిగి ఉంది.మార్పుకు తావులేదని నమ్మే సమాజం, చివరికి తన చారిత్రక పరిస్థితులను మతపరమైన ఆజ్ఞలుగా మార్చుకుంటుంది.

భారతీయ సూఫీ సంప్రదాయాలు చారిత్రాత్మకంగా ప్రేమ, కరుణ, వినయం, సేవ మరియు సహజీవనం వంటి పదజాలాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి. ఇది ఇస్లాం భారతదేశపు బహుళ సాంస్కృతిక వాతావరణంతో లోతుగా మమేకం కావడానికి వీలు కల్పించింది.

అహంను జయించడం, కోరికను క్రమశిక్షణలో పెట్టడం మరియు కరుణను పెంపొందించడంపై సూఫీ సంప్రదాయం యొక్క పట్టుదలను అంతర్గత సంస్కరణకు సంబంధించిన ఒక లోతైన తత్వంగా చదవవచ్చు.

తనను తాను సంస్కరించుకోవడానికి నిరాకరించే సమాజాన్ని ఎవరూ సంస్కరించలేరు.బాహ్య ఒత్తిడి మార్పును ప్రేరేపించవచ్చు. కానీ శాశ్వత సంస్కరణకు, 'మనం ఇంకా మెరుగ్గా చేయగలం' అని చెప్పడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఒక అంతర్గత నైతిక మరియు మేధో వర్గం అవసరం.అందుకే ముస్లిం సంస్కరణ లోపలి నుండే రావాలి.

అంటే ముస్లింలు ప్రతి బాహ్య విమర్శను అంగీకరించాలని కాదు.ఏ విమర్శలు అన్యాయమైనవో, ఏవి నిజమైన బలహీనతలను బయటపెడుతున్నాయో వారంతట వారే నిర్ణయించుకునేంత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని వారు పెంపొందించుకోవాలని దీని అర్థం.

ఇస్లాంను విడిచిపెట్టడం కాదు. దాని పేరు మీద పేరుకుపోయిన ప్రతి చారిత్రక వ్యాఖ్యానం, రాజకీయ ప్రయోజనం లేదా సామాజిక ఆచారంతో ఇస్లాంను గందరగోళపరిచేందుకు నిరాకరించడం.ముస్లింలు అనుభవించిన అన్యాయాలను మరచిపోవడం కాదు.ఆ అన్యాయాలు మేధో స్తబ్దతకు సాకుగా మారడానికి నిరాకరించడం అని అర్థం.

హమీద్ దల్వాయి వారసత్వం ముస్లింలకు—మరియు నిజానికి ప్రతి సమాజానికి—స్వీయ-విమర్శ ద్రోహం కాదని, అది ఒక రకమైన ధైర్యమని గుర్తుచేస్తారు.

ఒక బలహీనమైన సమాజం విమర్శను తట్టుకుని నిలబడగల తన సామర్థ్యంపై సందేహించి భయపడుతుంది.ఒక ఆత్మవిశ్వాసం గల సమాజం విమర్శను స్వాగతిస్తుంది, ఎందుకంటే దాని నుండి తాము నేర్చుకోగలమని అది నమ్ముతుంది.

భారతీయ ముస్లింలు కనుమరుగవకుండా సంస్కరించబడగలరని, వేరూనిపోకుండా ఆధునికీకరించబడగలరని, తమ విశ్వాసాన్ని వదులుకోకుండా ప్రజాస్వామ్యంలో పాలుపంచుకోగలరని, మరియు తమ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని విడిచిపెట్టకుండా సమాన పౌరులు కాగలరని హమీద్ దల్వాయి విశ్వసించారు.

హమీద్ దల్వాయి సమకాలీనులకు ఇబ్బందికరంగా అనిపించి ఉండవచ్చు. వారి అభ్యంతరాల కంటే ఆయన ప్రశ్నలే చాలా కాలం నిలిచి ఉన్నాయి.

బహుశా ఒక సంస్కర్తకు ఇవ్వగల అత్యుత్తమ నివాళి ఇదేనేమో:

రచన: గులాం రసూల్ దెహ్ల్వి, న్యూ ఏజ్ ఇస్లాం, 02 సెప్టెంబర్ 2026

URL: https://newageislam.com/ijtihad-rethinking-islam/hamid-dalwai-muslim-reform-must-come-from-within/d/141472

 

తెలుగు సేత : ముహమ్మద్ అజ్గర్ అలీ.