మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ (1905-1966): విస్మరించబడిన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు Mohammad Irtaza Hussain (1905-1966) A forgotten Freedom Fighter

 

 

 

 

మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ 1905 నవంబర్ 1న ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బులాంద్‌షహర్ జిల్లా, దిబాయిలో ఒక సంపన్న, ఉన్నత శ్రేణి కుటుంబంలో జన్మించారు. మౌల్వీ అలీ హుస్సేన్ కుమారుడైన మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ కు రెండేళ్ల వయసున్నప్పుడు తల్లి, తొమ్మిదేళ్ల వయసున్నప్పుడు తండ్రి మరణించారు.

బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంలో కీలకమైన పరిపాలనా పదవులు మరియు హోదాలు కలిగిన తన పెద్ద సోదరుడి పర్యవేక్షణ మరియు ఆప్యాయతల మధ్య పెరిగిన ఇర్తజా హుస్సేన్ సౌకర్యవంతమైన జీవితాన్ని గడిపే అవకాశం కలిగి ఉన్నారు.

అయితే, దిబాయిలోని కుబైర్ హైస్కూల్‌లో చదువుతున్నప్పుడే మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ లో జాతీయవాద భావాలు మొలకెత్తాయి. ఖిలాఫత్ మరియు సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాలో పాల్గొన్నారు  

1922లో మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ దిబాయి (బులాంద్‌షహర్)లో హైస్కూల్ విద్యను పూర్తి చేసి, అలీగఢ్‌లోని ముస్లిం యూనివర్సిటీ ఇంటర్మీడియట్ కళాశాలలో చేరారు. మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ 1924లో ఇంటర్మీడియట్, 1926లో బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ (B.A.) మరియు 1929లో అలీగఢ్ ముస్లిం యూనివర్సిటీ నుండి ఎల్.ఎల్.బి. (LL.B.) పట్టాలను పొందారు.

మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ న్యాయవిద్య పూర్తి చేసిన తర్వాత, మొదట దిబాయిలో న్యాయవాద వృత్తిని ప్రారంభించారు. ఆ తర్వాత కొంతకాలం గ్వాలియర్‌కు వెళ్లారు, అక్కడ జ్యుడీషియల్ ఆఫీసర్ (న్యాయాధికారి) పదవికి ఎంపికయ్యారు. కాని జాతీయవాద భావాల కారణంగా, మహ్మద్ ఇర్తజా హుస్సేన్ గ్వాలియర్‌లోని ప్రభుత్వ పదవిని తిరస్కరించి, బులాంద్‌షహర్‌లో తిరిగి న్యాయవాద వృత్తిని చేపట్టారు.

1937 నాటికి, ఇర్తజా హుస్సేన్ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో క్రియాశీల సభ్యునిగా అధికారికంగా చేరారు. 1940లో మహాత్మా గాంధీ వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు, బులంద్‌షహర్ జిల్లా నుండి ఇర్తజా హసన్ మొదటి సత్యాగ్రహిగా ఎంపికయ్యారు. సత్యాగ్రహం పాల్గొని 1941లో బులంద్‌షహర్ జైలులో ఖైదుశిక్ష  అనుభవించారు.

1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో ఇర్తజా హుస్సేన్ అరెస్ట్ చేసి మొదట బులంద్‌షహర్ జిల్లా జైలులో ఉంచి, ఆ తర్వాత బరేలీ సెంట్రల్ జైలుకు తరలించారు. పిదప ఇర్తజా హుస్సేన్ ను తరువాత అలహాబాద్‌లోని నైని జైలుకు తరలించారు, అక్కడ రఫీ అహ్మద్ కిద్వాయ్ (1894-1954), లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి (1904-1966), మరియు గోవింద్ సహాయ్ (190-1967) వంటి ప్రముఖులతో పాటు ఇర్తజా హుస్సేన్ ను ఖైదు చేశారు.

రెండు సంవత్సరాల తరువాత, 1944 ఆగస్టులో విడుదలైన ఇర్తజా హుస్సేన్ ను దిబాయికి తిరిగి రాగానే ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించకుండా నిషేధిస్తూ బహిష్కరణ ఉత్తర్వు జారీ చేయబడింది తిరిగి వచ్చిన తర్వాత కూడా, ఇర్తజా హుస్సేన్ కొనసాగించిన ప్రభుత్వ వ్యతిరేక కార్యకలాపాల కారణంగా బులంద్‌షహర్‌లో మరిన్ని అరెస్టులు మరియు జైలు శిక్షలు అనుభవించారు.

1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, ఇర్తజా హసన్ అప్పటి ఉత్తర ప్రదేశ్ వ్యవసాయ శాఖ మంత్రి నిసార్ అహ్మద్ ఖాన్ షేర్వానీ (1887-1956)కి ప్రధాన ప్రైవేట్ కార్యదర్శిగా నియమితులయ్యారు. దేశ విభజన సమయం లో ఇర్తజా హుస్సేన్  లక్నోలోని తన ఇంటిని నిరుపేద కుటుంబాల కోసం ఒక సహాయ కేంద్రంగా మార్చి, నిరాశ్రయులైన అనేక మందికి సహాయం చేశారు.

కాంగ్రెస్ పతాకం కింద ఎన్నికలలో పోటీ చేసి, మీరట్ నగరంలో సీట్లు గెలుచుకొని, తదనంతరం ఇర్తజా హుస్సేన్ బులంద్‌షహర్ వాయువ్య నియోజకవర్గానికి ప్రాతినిధ్యం వహించారు. ఇర్తజా హుస్సేన్ 1950 నుండి 1966 వరకు ఉత్తర ప్రదేశ్ శాసనసభలో నిరంతరాయంగా పనిచేశారు.

పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్  అంతటా హింసాత్మక మత అల్లర్లు చెలరేగినప్పుడు, ఇర్తజా హుస్సేన్ తన ప్రాణాలకు తెగించి, అణగారిన వారిని రక్షించడానికి, దుండగులను ఎదుర్కోవడానికి నిర్భయంగా ప్రభావిత ప్రాంతాలలో పర్యటించారు.

తమ ప్రజా జీవితంలో ఇర్తజా హసన్ రెండుసార్లు అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ (AICC) సభ్యునిగా పనిచేశారు, సుదీర్ఘకాలం పాటు ప్రావిన్షియల్ కాంగ్రెస్ కమిటీ (PCC) సభ్యునిగా ఉన్నారు మరియు బులాంద్‌షహర్‌లో జిల్లా కాంగ్రెస్ కమిటీ ఉపాధ్యక్షునిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు.

దిబాయిలోని కుబైర్ ఇంటర్ కాలేజీలో నిర్వహణ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ఇంకా  అలీఘర్ ముస్లిం యూనివర్సిటీ కోర్టుకు ఎన్నికైన సభ్యత్వం మరియు అలీఘర్‌లోని అఖిల భారత ముస్లిం విద్యా సదస్సు (All India Muslim Educational Conference) నిర్వహణ కమిటీలో ఇర్తజా హుస్సేన్ చేసిన కృషి మరువలేనిది..

1966 జూన్ 13న బులాంద్‌షహర్‌లో గుండెపోటుతో ఇర్తజా హుస్సేన్ కన్నుమూశారు. భారతదేశ స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో ఆయన చేసిన ప్రశంసనీయమైన త్యాగాలను, అప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్ శాసనసభ స్పీకర్ (తరువాత ముఖ్యమంత్రి) బాబూ బనారసీ దాస్ (1912-1985) వంటి సమకాలీకులు ఎంతో గౌరవించేవారు.

రెఫెరెన్స్/ఆధారాలు

•       అలుమ్నీ డైరెక్టరీ (1974). అలీఘర్ ముస్లిం యూనివర్సిటీ, అలీఘర్. కరాచీ: సర్ సయ్యద్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ టెక్నాలజీ.

•       యూపీ శాసనసభ స్పీకర్ బాబూ బనారసీ దాస్ జారీ చేసిన స్వాతంత్ర్య పోరాట సహకార ధృవీకరణ పత్రం (రిఫరెన్స్ నం. 7601/Adv/77). లక్నో: శాసనసభ సచివాలయం, ఉత్తరప్రదేశ్.

•       శ్రీ ఇర్తజా హుస్సేన్ B.A. LL.B., M.L.A. సంక్షిప్త జీవిత చరిత్ర.

•       తన తండ్రి జీవితానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన పత్రాలను రచయితతో పంచుకున్న దివంగత ఇర్తజా హసన్ కుమారుడు శ్రీ రిజ్వానుల్ హసన్ ఫజ్లీకి కృతజ్ఞతలు.

•       గమనిక: ప్రముఖ కవి దివంగత నిదా ఫజ్లీ (1938-2016) దివంగత ఇర్తజా హసన్‌కు బంధువు.

మొయినుద్దీన్ బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ (1907–?), Moinuddin Burhanuddin Harris

 

మొయినుద్దీన్ బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ లేదా ఎం.బి. హారిస్ మహారాష్ట్రకు చెందిన  భారతీయ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, సోషలిస్ట్ నాయకుడు, పాత్రికేయుడు మరియు ప్రముఖ సామాజిక కార్యకర్త. ప్రముఖ సోషలిస్టులు యూసుఫ్ మెహెరల్లీ, మినూ మసానీకి ఎం.బి. హారిస్ సన్నిహిత సమకాలికుడు, రాజకీయ మిత్రుడు మరియు తోటి సోషలిస్ట్.

1907లో మహారాష్ట్రలోని థానే జిల్లా, సుపారా (సోపారా)లో జన్మించిన సతారా మదరసా, ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ స్కూల్ మరియు అలీగఢ్‌లోని జామియా మిలియా ఇస్లామియాలో విద్యనభ్యసించారు. మొయినుద్దీన్ బుర్హానుద్దీన్ హారిస్, మహాత్మా గాంధీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో చేరడానికి 1920లో తన చదువును వదిలేశారు. 1928లో జామియా మిలియా ఇస్లామియా నుండి గ్రాడ్యుయేషన్ (BA) పూర్తి చేశారు.   

 మొయినుద్దీన్ బి. హారిస్ భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఒక చురుకైన వ్యక్తి. 1942 నాటి క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో, మొయినుద్దీన్ బి. హారిస్ ఉషా మెహతా మరియు డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియాలతో కలిసి రహస్య కాంగ్రెస్ రేడియోను నడపడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు, అక్కడ ఆయన సెన్సార్ చేయని వార్తలను ఆంగ్లంలో ప్రసారం చేశారు.

మొయినుద్దీన్ బి. హారిస్ (మొయినుద్దీన్ బి. హారిస్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన) గాంధీజీ మరియు సామ్యవాద భావజాలాలచే ఎంతగానో ప్రభావితులై, కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ వేదికపై యూసుఫ్ మెహర్ అలీ, అశోక్ మెహతా మరియు ఇతర ప్రముఖ నాయకులతో కలిసి పనిచేశారు.

భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ సమయంలో బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ (CSP) లో చేరారు. అందులో అత్యంత ప్రముఖ ముస్లిం నాయకులలో ఒకరిగా ఎదిగి, కీలక సోషలిస్ట్ నిర్వాహకుడిగా ఎదిగారు. బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ కాంగ్రెస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ (CSP)లో ఉన్నత స్థాయి సభ్యుడిగా ఉంటూ, అచ్యుత్ పట్వర్ధన్ మరియు మధు లిమాయే వంటి నాయకులతో పాటు దాని జాతీయ కార్యవర్గంలో పనిచేశారు.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, 1951 లో జరిగిన మొదటి బాంబే రాష్ట్ర శాసనసభ (Bombay Legislative Assembly) ఎన్నికలలో బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ సోషలిస్ట్ పార్టీ (SP) తరపున 'ఉమర్ఖాడి డోంగ్రీ వాడి బందర్' నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేశారు.

బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ 'డైలీ ఖిలాఫత్' మరియు 'బాంబే క్రానికల్' (ఢిల్లీ ఎడిషన్) పత్రికలలో జర్నలిస్టుగా పనిచేశారు.1928లో బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ 'అజ్మల్' (Ajmal) అనే ఉర్దూ వార్తాపత్రికను ప్రారంభించి, 1971 వరకు దానికి యజమానిగా, సంపాదకుడిగా (Editor) వ్యవహరించారు. ముంబై మరియు భారతదేశంలోని ముస్లింలలో రాజకీయ, సామాజిక చైతన్యాన్ని మేల్కొల్పడంలో అజ్మల్ వార్తాపత్రిక కీలక పాత్ర పోషించింది.

 బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ మహారాష్ట్రలో శాసన మండలి సభ్యునిగా (ఎమ్మెల్సీ) పనిచేశారు మరియు భారత కేంద్ర హజ్ కమిటీకి చైర్మన్ పనిచేసారు. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో పవర్‌లూమ్ పరిశ్రమ కార్మికుల కనీస వేతనాల కమిటీకి (Minimum Wages Committee) చైర్మన్‌గా కూడా సేవలందించారు. అజ్మల్ డైలీకి సంపాదకుడిగా పనిచేశారు మరియు బొంబాయి పురపాలక వ్యవహారాలు, ప్రజా గృహనిర్మాణ ప్రచారం, మరియు విద్యా ట్రస్టులలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.

మొయినుద్దీన్ హరిత్ చాలా కాలం పాటు ముంబై పురపాలక కార్పొరేషన్‌లో చురుకైన కౌన్సిలర్‌గా ఉన్నారు.ముంబైలోని దిగువ మరియు మధ్య తరగతి ప్రజల సమస్యలైన విద్య, ఆరోగ్యం, పరిశుభ్రత మరియు గృహవసతి కోసం కార్పొరేషన్ ఛాంబర్‌లో నిరంతరం గళం విప్పారు. నగరాభివృద్ధికి మరియు మత సామరస్యానికి ఆదర్శప్రాయమైన సేవలను అందించారు

బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ ముంబైలోని చారిత్రాత్మక విద్యాసంస్థ 'అంజుమన్-ఎ-ఇస్లాం'కు అధ్యక్షుడిగా మరియు ఉన్నత పదవులను నిర్వహించారు. అక్బర్ పీర్ భాయ్ మరియు డాక్టర్ ఇషాక్ జామ్‌ఖానా వాలాలతో కలిసి, ఆయన ముంబై మరియు దాని శివారు ప్రాంతాలలో ఈ సంస్థ యొక్క విద్యా నెట్‌వర్క్‌ను విస్తరించారు.

నల్లాసోపారాలోని మొయినుద్దీన్ బి. హారిస్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ (ముంబై విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా ఉంది) వంటి సంస్థలకు ఆయన గౌరవార్థం బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ పేరు పెట్టారు.ముంబైలోని మహిమ్‌లో ఉన్న అంజుమన్-ఇ-ఇస్లాం మొయినుద్దీన్ హారిస్ డి.ఎల్.ఎడ్. మహిళా కళాశాల వంటి  అనేక విద్యా సంస్థలకు, దశాబ్దాల అంకితభావంతో సేవ చేసారు..

మొయినుద్దీన్ హరిస్ గాంధేయ, సామ్యవాద సూత్రాలకు కట్టుబడి భారతదేశాన్ని తన ఇల్లుగా భావించారు. ఆధునిక విద్య, విజ్ఞానం, జాతీయ విలువలతో మమేకం కావాలని ముస్లింలకు ఎల్లప్పుడూ బోధించారు

నిజాయితీ, ప్రజా సేవ, సూత్రబద్ధమైన విలువలకు అత్యంత ప్రాధాన్యతనిచ్చే ముంబై గంగా జామ్ని సంస్కృతికి మొయినుద్దీన్ హరిస్ ఒక ప్రతీక.

మొయినుద్దీన్ బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ యొక్క  ప్రముఖ రచనలు

మొయినుద్దీన్ బుర్హానుద్దీన్ హారిస్ రాజకీయ, సామాజిక అంశాలపై పలు పుస్తకాలు, వ్యాసాలు రాశారు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:

 

“Gandhi, the Inspirer of Men” (1950)

• “In the interest of free and fair election” (1956)
• “The Haj - Islamic Pilgrimage”

 

 

 

 

భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో సూఫీలు ​​మరియు ఉలేమాలు Sufis and Ulema in India’s Freedom Struggle

 

 

ప్రతి సంవత్సరం లాగే, మనం ఆగస్టు 15న భారతదేశ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటున్నాము. కానీ మన భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో పాల్గొన్న సూఫీలు,  ఉలేమాల విశేషమైన కృషి గురించి మీకు తెలుసా?

బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా సూఫీ సాధువులు, ఆధ్యాత్మికవేత్తలు మరియు ఉలేమాలు (వీరిలో చాలామంది సూఫీ సంప్రదాయాలతో లోతైన అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు) పోషించిన పాత్ర తక్కువగా ప్రస్తావించబడినప్పటికీ, అది అత్యంత కీలకమైన అధ్యాయంగా నిలిచిపోయింది.

18వ శతాబ్దం చివరి నుండి 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు, సూఫీలు ​​తమ ఖాన్కాహాల (ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాల) నుండి బయటకు వచ్చి యుద్ధరంగంలోకి అడుగుపెట్టారు. వారు ప్రతిఘటనను ఒక మతపరమైన బాధ్యతగా ప్రకటిస్తూ ఫత్వాలు జారీ చేశారు, ఐక్యతకు సంబంధించిన పత్రాలను రూపొందించారు మరియు విదేశీ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా గళమెత్తేలా ముస్లింలు మరియు హిందువులను ఉత్తేజపరిచారు. వారి కృషి కేవలం ఆధ్యాత్మికమైనది మాత్రమే కాదు; అది ఆచరణాత్మకమైనది, మరియు త్యాగపూరితమైనది కూడా.

1857 తిరుగుబాటుకు చాలా కాలం ముందే, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా ఆయుధాలు చేపట్టిన వారిలో సూఫీలు ​​ముందు వరుసలో ఉన్నారు. 1757లో జరిగిన ప్లాసీ యుద్ధం తర్వాత, ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని మకాన్‌పూర్‌కు చెందిన మదారియా సంప్రదాయానికి చెందిన ప్రముఖ సూఫీ అయిన హజ్రత్ మజ్ను షా, ఫకీర్-సన్యాసి తిరుగుబాటు ప్రారంభించారు.

హజ్రత్ మజ్ను షా గంగా మైదానాల నుండి బెంగాల్ వరకు విస్తరించిన గెరిల్లా యుద్ధంలో ముస్లిం ఫకీర్‌లను, హిందూ సన్యాసులతో ఏకం చేశారు. హమీదుద్దీన్, మూసా షా (1787లో హమీదుద్దీన్  మరణానంతరం అధికారంలోకి వచ్చినవారు), ఫరాగుల్ షా, హజ్రత్ చిరాగ్ షా మరియు హజ్రత్ సోభాన్ షా వంటి తోటి సూఫీల సహాయంతో, ఈ ఉద్యమం కంపెనీ అధికారులపై దాడి చేసింది, వనరులను స్వాధీనం చేసుకుని వాటిని పేదలకు పంపిణీ చేసింది. ఇది బ్రిటిష్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన తొలి వ్యవస్థీకృత సవాళ్లలో ఒకటి.

1803లో, ఢిల్లీని బ్రిటిష్ వారు ఆక్రమించుకున్న తరువాత, ప్రఖ్యాత సూఫీ పండితుడు హజ్రత్ షా అబ్దుల్ అజీజ్ ముహద్దిత్ దెహ్ల్వీ (గొప్ప హజ్రత్ షా వలీవుల్లా కుమారుడు) ఒక చారిత్రాత్మక ఫత్వాను జారీ చేశారు. ముహద్దిత్ దెహ్ల్వీ బ్రిటిష్ పాలిత భారతదేశాన్ని 'దార్-ఉల్-ఇస్లాం'గా కాకుండా 'దార్-ఉల్-హర్బ్' (యుద్ధ నిలయం)గా ప్రకటించారు. ఈ తీర్పు వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా ప్రతిఘటనకు, సహాయ నిరాకరణకు మతపరమైన చట్టబద్ధతను కల్పించింది. ఇది తర్వాతి తరాల ఉలేమాలకు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులకు మార్గదర్శకంగా నిలిచింది.

1857 నాటి మొదటి స్వాతంత్ర్య యుద్ధంలో సూఫీలు, ఉలేమాలు ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకులుగా, సైనిక నాయకులుగా కీలక పాత్రలు పోషించారు. హజ్రత్ మీర్జా మజ్హర్ జాన్-ఎ-జనాన్, హజ్రత్ షా అబ్దుల్ అజీజ్ వంటి సూఫీ గురువుల నుండి స్ఫూర్తి పొందిన భారతదేశంలోని అగ్రశ్రేణి ఉలేమాలు, ఈ తిరుగుబాటును 'వాజిబ్-ఎ-దీనీ' (మతపరమైన బాధ్యత)గా ప్రకటించారు. ఉలేమాలు బ్రిటిష్ వ్యతిరేక ఫత్వాలు జారీ చేసి, పోరాటంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.

1857 తిరుగుబాటు సమయంలో ప్రముఖంగా నిలిచిన వారిలో పలువురు అద్భుతమైన సూఫీ పండితులు, ఉలేమాలు ఉన్నారు. వారి ధైర్యం, దృఢ విశ్వాసం చెరగని ముద్ర వేశాయి.

హజ్రత్ అల్లామా ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ (1796–1861) అరుదైన ప్రతిభ కలిగిన ఒక విశిష్ట సూఫీ పండితుడు, తత్వవేత్త మరియు కవి. తిరుగుబాటు ఉధృతంగా జరుగుతున్న సమయంలో ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ, బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ ప్రతిఘటన ఒక పవిత్రమైన ధార్మిక విధి అని ప్రకటిస్తూ, శక్తివంతమైన 'ఫత్వా-ఎ-జిహాద్'ను జారీ చేశారు. ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ బహదూర్ షా జఫర్ ఆధ్వర్యంలోని స్వల్పకాలిక తాత్కాలిక భారత సామ్రాజ్యం కోసం ఒక రాజ్యాంగాన్ని కూడా రూపొందించారు; హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతను పెంపొందించే లక్ష్యంతో, దానిలోని ఆలోచనాత్మకమైన నిబంధనలలో గోవధపై నిషేధం కూడా ఒకటి. బ్రిటిష్ వారిచే బంధించబడి, ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ ను అండమాన్‌లోని సెల్యులార్ జైలుకు తరలించారు. తన మరణశయ్యపై కూడా ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ ఫత్వాను ఉపసంహరించుకోవడానికి నిరాకరించారు, ఎంత మూల్యం చెల్లించాల్సి వచ్చినా వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం తప్పనిసరి అని ప్రకటించారు.

ఫైజాబాద్ మౌల్విగా సుప్రసిద్ధుడైన హజ్రత్ మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా (1787–1858), విస్తృతంగా పర్యటించి, యుద్ధ విద్యలలో శిక్షణ పొందిన ఒక ఖాద్రీ సూఫీ. మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా 1857 తిరుగుబాటులో ప్రధాన సైనిక కమాండర్లలో మరియు నిర్వాహకులలో ఒకరిగా ఎదిగారు. బ్రిటిష్ చరిత్రకారుడు జి.బి. మల్లెసన్ స్వయంగా మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా ను మొత్తం తిరుగుబాటులోని గొప్ప వీరులలో ఒకరిగా అభివర్ణించారు. అవధ్ మరియు లక్నోలలో సైన్యాలకు నాయకత్వం వహిస్తూ, మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా బేగం హజ్రత్ మహల్ మరియు ఇతరులతో కలిసి అనేక ముఖ్యమైన విజయాలు సాధించారు, కానీ ద్రోహపూరితంగా మోసగించబడి అమరవీరుడయ్యారు.

ఢిల్లీకి చెందిన గౌరవనీయ గ్రాండ్ ముఫ్తీ అయిన హజ్రత్ షా ముహమ్మద్ సద్రుద్దీన్ ఖాన్ ‘అజుర్దా’ దెహ్లావీ (1804–1868), స్వాతంత్ర్య  ఉద్యమానికి తన అధికారాన్ని జోడించారు. బ్రిటిష్ పాలన చట్టవిరుద్ధమని, ప్రతిఘటన పూర్తిగా చట్టబద్ధమని ప్రకటిస్తూ ఒక సామూహిక ఫత్వాపై సంతకం చేసిన ఇరవై తొమ్మిది మంది ‘ఉలమా-ఎ-అహ్ల్-ఎ-సున్నత్‌’లో సద్రుద్దీన్ ఖాన్ ‘అజుర్దా’ దెహ్లావీ ఒకరు. ఆ పత్రం దేశ విదేశాలకు వ్యాపించి, గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని సామాన్య ప్రజలను కార్యాచరణకు పురికొల్పింది.

సూఫీ పండితుడు, ప్రతిభావంతుడైన కవి మరియు వైద్యుడు కూడా అయిన మొరాదాబాద్‌కు చెందిన హజ్రత్ మౌలానా సయ్యద్ కిఫాయత్ అలీ కాఫీ మొరాదాబాద్‌లోని జామా మసీదు గోడలపై జిహాద్‌కు పిలుపునిస్తూ ఒక సాహసోపేతమైన ఫత్వాను అతికించి, ఆ తర్వాత జనరల్ బఖ్త్ ఖాన్ పక్షంలో చేరారు. ఢిల్లీ, బరేలీ మరియు అలహాబాద్‌లలో పోరాడుతూ ముందుకు సాగిన సయ్యద్ కిఫాయత్ అలీ కాఫీ, చివరకు 1858లో బ్రిటిష్ వారిచే పట్టుబడి ఉరితీయబడ్డాడు.

1857 జూలైలో హైదరాబాద్‌లోని బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడి చేసిన హజ్రత్ మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్, మరియు ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి ఆధ్వర్యంలో ఫిరంగి దళాలకు నాయకత్వం వహించిన పలువురు సూఫీ యోగులు ఈ పోరాటంలో పాల్గొన్న ఇతర ప్రముఖులలో ఉన్నారు. ఉలేమాలు ఒక సమూహంగా, తమ శుక్రవార ప్రసంగాలు, బహిరంగ శాసనాలు మరియు ఫత్వాలను ఉపయోగించి, ఈ పోరాటాన్ని విశ్వాసం మరియు మాతృభూమి రెండింటి రక్షణగా చిత్రీకరించినారు.

తరువాతి దశాబ్దాలలో, వివిధ ప్రాంతాలలోని సూఫీ పీర్లు తమ ఖాన్ఖాలు మరియు నైతిక అధికారం ద్వారా ఇరవయ్యవ శతాబ్దం వరకు కూడా ప్రతిఘటన స్ఫూర్తిని సజీవంగా ఉంచుతూ, వలసవాద విధానాలకు వ్యతిరేకంగా తమ అనుచరులను సమీకరించడం కొనసాగించారు.

భారతీయ సందర్భంలో సూఫీ సంప్రదాయాలతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉన్న ఉలేమాలు, ఈ ప్రతిఘటనకు మేధోపరమైన మరియు నైతిక వెన్నెముకను అందించారు. వారు ఫత్వాలు, ప్రబోధాలు మరియు వ్యక్తిగత ఆదర్శం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక అధికారాన్ని రాజకీయ సమీకరణగా మార్చారు. వారి కృషి హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతను పెంపొందించింది మరియు స్వాతంత్ర్యాన్ని ఒక జాతీయ మరియు నైతిక లక్ష్యంగా మార్చింది.

భారతదేశాన్ని దార్-ఉల్-హర్బ్‌గా ప్రకటించడం, 1857లో సామూహిక శాసనాలపై సంతకాలు చేయడం, వంటి విషయాలలో, వారు స్వేచ్ఛను నిరంతరం జాతీయ మరియు మతపరమైన ఆవశ్యకతగా అభివర్ణించారు. 1857 రాజ్యాంగంలో గోవధను నిషేధించడం, హిందూ సన్యాసులతో కలిసి పనిచేయడం, మరియు ఐక్యతను ప్రోత్సహించడం వంటి వారి సమగ్ర దృక్పథం, స్వాతంత్ర్య పోరాట సమ్మేళన సంస్కృతిని నిలబెట్టడానికి సహాయపడింది.

మనం మరో స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటున్న ఈ తరుణంలో, ఈ సూఫీ యోధులను మరియు ఉలేమాలను స్మరించుకోవడం ఎంతైనా సముచితం. హజ్రత్ మజ్నూ షా కాలం నాటి గెరిల్లా యోధుల నుండి 1857 నాటి అమరవీరుల వరకు, ఆధ్యాత్మిక భక్తి మార్గం నేరుగా దేశ విముక్తి పోరాట రంగానికి దారితీస్తుందని నిరూపించారు. వారి త్యాగాలు, జారీ చేసిన ఫత్వాలు  మరియు వారి అచంచలమైన సంకల్పం... భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన చరిత్రలో చెరగని భాగంగా నిలిచిపోయాయి