భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో సూఫీలు ​​మరియు ఉలేమాలు Sufis and Ulema in India’s Freedom Struggle

 

 

ప్రతి సంవత్సరం లాగే, మనం ఆగస్టు 15న భారతదేశ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటున్నాము. కానీ మన భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో పాల్గొన్న సూఫీలు,  ఉలేమాల విశేషమైన కృషి గురించి మీకు తెలుసా?

బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా సూఫీ సాధువులు, ఆధ్యాత్మికవేత్తలు మరియు ఉలేమాలు (వీరిలో చాలామంది సూఫీ సంప్రదాయాలతో లోతైన అనుబంధం కలిగి ఉండేవారు) పోషించిన పాత్ర తక్కువగా ప్రస్తావించబడినప్పటికీ, అది అత్యంత కీలకమైన అధ్యాయంగా నిలిచిపోయింది.

18వ శతాబ్దం చివరి నుండి 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు, సూఫీలు ​​తమ ఖాన్కాహాల (ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాల) నుండి బయటకు వచ్చి యుద్ధరంగంలోకి అడుగుపెట్టారు. వారు ప్రతిఘటనను ఒక మతపరమైన బాధ్యతగా ప్రకటిస్తూ ఫత్వాలు జారీ చేశారు, ఐక్యతకు సంబంధించిన పత్రాలను రూపొందించారు మరియు విదేశీ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా గళమెత్తేలా ముస్లింలు మరియు హిందువులను ఉత్తేజపరిచారు. వారి కృషి కేవలం ఆధ్యాత్మికమైనది మాత్రమే కాదు; అది ఆచరణాత్మకమైనది, మరియు త్యాగపూరితమైనది కూడా.

1857 తిరుగుబాటుకు చాలా కాలం ముందే, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా ఆయుధాలు చేపట్టిన వారిలో సూఫీలు ​​ముందు వరుసలో ఉన్నారు. 1757లో జరిగిన ప్లాసీ యుద్ధం తర్వాత, ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని మకాన్‌పూర్‌కు చెందిన మదారియా సంప్రదాయానికి చెందిన ప్రముఖ సూఫీ అయిన హజ్రత్ మజ్ను షా, ఫకీర్-సన్యాసి తిరుగుబాటు ప్రారంభించారు.

హజ్రత్ మజ్ను షా గంగా మైదానాల నుండి బెంగాల్ వరకు విస్తరించిన గెరిల్లా యుద్ధంలో ముస్లిం ఫకీర్‌లను, హిందూ సన్యాసులతో ఏకం చేశారు. హమీదుద్దీన్, మూసా షా (1787లో హమీదుద్దీన్  మరణానంతరం అధికారంలోకి వచ్చినవారు), ఫరాగుల్ షా, హజ్రత్ చిరాగ్ షా మరియు హజ్రత్ సోభాన్ షా వంటి తోటి సూఫీల సహాయంతో, ఈ ఉద్యమం కంపెనీ అధికారులపై దాడి చేసింది, వనరులను స్వాధీనం చేసుకుని వాటిని పేదలకు పంపిణీ చేసింది. ఇది బ్రిటిష్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన తొలి వ్యవస్థీకృత సవాళ్లలో ఒకటి.

1803లో, ఢిల్లీని బ్రిటిష్ వారు ఆక్రమించుకున్న తరువాత, ప్రఖ్యాత సూఫీ పండితుడు హజ్రత్ షా అబ్దుల్ అజీజ్ ముహద్దిత్ దెహ్ల్వీ (గొప్ప హజ్రత్ షా వలీవుల్లా కుమారుడు) ఒక చారిత్రాత్మక ఫత్వాను జారీ చేశారు. ముహద్దిత్ దెహ్ల్వీ బ్రిటిష్ పాలిత భారతదేశాన్ని 'దార్-ఉల్-ఇస్లాం'గా కాకుండా 'దార్-ఉల్-హర్బ్' (యుద్ధ నిలయం)గా ప్రకటించారు. ఈ తీర్పు వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా ప్రతిఘటనకు, సహాయ నిరాకరణకు మతపరమైన చట్టబద్ధతను కల్పించింది. ఇది తర్వాతి తరాల ఉలేమాలకు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులకు మార్గదర్శకంగా నిలిచింది.

1857 నాటి మొదటి స్వాతంత్ర్య యుద్ధంలో సూఫీలు, ఉలేమాలు ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకులుగా, సైనిక నాయకులుగా కీలక పాత్రలు పోషించారు. హజ్రత్ మీర్జా మజ్హర్ జాన్-ఎ-జనాన్, హజ్రత్ షా అబ్దుల్ అజీజ్ వంటి సూఫీ గురువుల నుండి స్ఫూర్తి పొందిన భారతదేశంలోని అగ్రశ్రేణి ఉలేమాలు, ఈ తిరుగుబాటును 'వాజిబ్-ఎ-దీనీ' (మతపరమైన బాధ్యత)గా ప్రకటించారు. ఉలేమాలు బ్రిటిష్ వ్యతిరేక ఫత్వాలు జారీ చేసి, పోరాటంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.

1857 తిరుగుబాటు సమయంలో ప్రముఖంగా నిలిచిన వారిలో పలువురు అద్భుతమైన సూఫీ పండితులు, ఉలేమాలు ఉన్నారు. వారి ధైర్యం, దృఢ విశ్వాసం చెరగని ముద్ర వేశాయి.

హజ్రత్ అల్లామా ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ (1796–1861) అరుదైన ప్రతిభ కలిగిన ఒక విశిష్ట సూఫీ పండితుడు, తత్వవేత్త మరియు కవి. తిరుగుబాటు ఉధృతంగా జరుగుతున్న సమయంలో ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ, బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ ప్రతిఘటన ఒక పవిత్రమైన ధార్మిక విధి అని ప్రకటిస్తూ, శక్తివంతమైన 'ఫత్వా-ఎ-జిహాద్'ను జారీ చేశారు. ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ బహదూర్ షా జఫర్ ఆధ్వర్యంలోని స్వల్పకాలిక తాత్కాలిక భారత సామ్రాజ్యం కోసం ఒక రాజ్యాంగాన్ని కూడా రూపొందించారు; హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతను పెంపొందించే లక్ష్యంతో, దానిలోని ఆలోచనాత్మకమైన నిబంధనలలో గోవధపై నిషేధం కూడా ఒకటి. బ్రిటిష్ వారిచే బంధించబడి, ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ ను అండమాన్‌లోని సెల్యులార్ జైలుకు తరలించారు. తన మరణశయ్యపై కూడా ఫజల్-ఎ-హక్ ఖైరాబాదీ ఫత్వాను ఉపసంహరించుకోవడానికి నిరాకరించారు, ఎంత మూల్యం చెల్లించాల్సి వచ్చినా వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం తప్పనిసరి అని ప్రకటించారు.

ఫైజాబాద్ మౌల్విగా సుప్రసిద్ధుడైన హజ్రత్ మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా (1787–1858), విస్తృతంగా పర్యటించి, యుద్ధ విద్యలలో శిక్షణ పొందిన ఒక ఖాద్రీ సూఫీ. మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా 1857 తిరుగుబాటులో ప్రధాన సైనిక కమాండర్లలో మరియు నిర్వాహకులలో ఒకరిగా ఎదిగారు. బ్రిటిష్ చరిత్రకారుడు జి.బి. మల్లెసన్ స్వయంగా మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా ను మొత్తం తిరుగుబాటులోని గొప్ప వీరులలో ఒకరిగా అభివర్ణించారు. అవధ్ మరియు లక్నోలలో సైన్యాలకు నాయకత్వం వహిస్తూ, మౌల్వి అహ్మదుల్లా షా బేగం హజ్రత్ మహల్ మరియు ఇతరులతో కలిసి అనేక ముఖ్యమైన విజయాలు సాధించారు, కానీ ద్రోహపూరితంగా మోసగించబడి అమరవీరుడయ్యారు.

ఢిల్లీకి చెందిన గౌరవనీయ గ్రాండ్ ముఫ్తీ అయిన హజ్రత్ షా ముహమ్మద్ సద్రుద్దీన్ ఖాన్ ‘అజుర్దా’ దెహ్లావీ (1804–1868), స్వాతంత్ర్య  ఉద్యమానికి తన అధికారాన్ని జోడించారు. బ్రిటిష్ పాలన చట్టవిరుద్ధమని, ప్రతిఘటన పూర్తిగా చట్టబద్ధమని ప్రకటిస్తూ ఒక సామూహిక ఫత్వాపై సంతకం చేసిన ఇరవై తొమ్మిది మంది ‘ఉలమా-ఎ-అహ్ల్-ఎ-సున్నత్‌’లో సద్రుద్దీన్ ఖాన్ ‘అజుర్దా’ దెహ్లావీ ఒకరు. ఆ పత్రం దేశ విదేశాలకు వ్యాపించి, గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని సామాన్య ప్రజలను కార్యాచరణకు పురికొల్పింది.

సూఫీ పండితుడు, ప్రతిభావంతుడైన కవి మరియు వైద్యుడు కూడా అయిన మొరాదాబాద్‌కు చెందిన హజ్రత్ మౌలానా సయ్యద్ కిఫాయత్ అలీ కాఫీ మొరాదాబాద్‌లోని జామా మసీదు గోడలపై జిహాద్‌కు పిలుపునిస్తూ ఒక సాహసోపేతమైన ఫత్వాను అతికించి, ఆ తర్వాత జనరల్ బఖ్త్ ఖాన్ పక్షంలో చేరారు. ఢిల్లీ, బరేలీ మరియు అలహాబాద్‌లలో పోరాడుతూ ముందుకు సాగిన సయ్యద్ కిఫాయత్ అలీ కాఫీ, చివరకు 1858లో బ్రిటిష్ వారిచే పట్టుబడి ఉరితీయబడ్డాడు.

1857 జూలైలో హైదరాబాద్‌లోని బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడి చేసిన హజ్రత్ మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్, మరియు ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి ఆధ్వర్యంలో ఫిరంగి దళాలకు నాయకత్వం వహించిన పలువురు సూఫీ యోగులు ఈ పోరాటంలో పాల్గొన్న ఇతర ప్రముఖులలో ఉన్నారు. ఉలేమాలు ఒక సమూహంగా, తమ శుక్రవార ప్రసంగాలు, బహిరంగ శాసనాలు మరియు ఫత్వాలను ఉపయోగించి, ఈ పోరాటాన్ని విశ్వాసం మరియు మాతృభూమి రెండింటి రక్షణగా చిత్రీకరించినారు.

తరువాతి దశాబ్దాలలో, వివిధ ప్రాంతాలలోని సూఫీ పీర్లు తమ ఖాన్ఖాలు మరియు నైతిక అధికారం ద్వారా ఇరవయ్యవ శతాబ్దం వరకు కూడా ప్రతిఘటన స్ఫూర్తిని సజీవంగా ఉంచుతూ, వలసవాద విధానాలకు వ్యతిరేకంగా తమ అనుచరులను సమీకరించడం కొనసాగించారు.

భారతీయ సందర్భంలో సూఫీ సంప్రదాయాలతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉన్న ఉలేమాలు, ఈ ప్రతిఘటనకు మేధోపరమైన మరియు నైతిక వెన్నెముకను అందించారు. వారు ఫత్వాలు, ప్రబోధాలు మరియు వ్యక్తిగత ఆదర్శం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక అధికారాన్ని రాజకీయ సమీకరణగా మార్చారు. వారి కృషి హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతను పెంపొందించింది మరియు స్వాతంత్ర్యాన్ని ఒక జాతీయ మరియు నైతిక లక్ష్యంగా మార్చింది.

భారతదేశాన్ని దార్-ఉల్-హర్బ్‌గా ప్రకటించడం, 1857లో సామూహిక శాసనాలపై సంతకాలు చేయడం, వంటి విషయాలలో, వారు స్వేచ్ఛను నిరంతరం జాతీయ మరియు మతపరమైన ఆవశ్యకతగా అభివర్ణించారు. 1857 రాజ్యాంగంలో గోవధను నిషేధించడం, హిందూ సన్యాసులతో కలిసి పనిచేయడం, మరియు ఐక్యతను ప్రోత్సహించడం వంటి వారి సమగ్ర దృక్పథం, స్వాతంత్ర్య పోరాట సమ్మేళన సంస్కృతిని నిలబెట్టడానికి సహాయపడింది.

మనం మరో స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటున్న ఈ తరుణంలో, ఈ సూఫీ యోధులను మరియు ఉలేమాలను స్మరించుకోవడం ఎంతైనా సముచితం. హజ్రత్ మజ్నూ షా కాలం నాటి గెరిల్లా యోధుల నుండి 1857 నాటి అమరవీరుల వరకు, ఆధ్యాత్మిక భక్తి మార్గం నేరుగా దేశ విముక్తి పోరాట రంగానికి దారితీస్తుందని నిరూపించారు. వారి త్యాగాలు, జారీ చేసిన ఫత్వాలు  మరియు వారి అచంచలమైన సంకల్పం... భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన చరిత్రలో చెరగని భాగంగా నిలిచిపోయాయి