భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ముస్లిం మహిళలు Muslim Women in India’s Freedom Struggle

 

 

ముస్లిం మహిళల ధైర్యం మరియు తీవ్రమైన సంకల్పం లేకుండా భారత స్వాతంత్ర్య పోరాట గాథ అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది. 1857 ప్రధమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం నుండి 1947 స్వాతంత్ర్య ప్రకటన  వరకు ముస్లిం స్త్రీల భాగస్వామ్యం గొప్ప విజయాన్ని తెలియజేస్తుంది.

1857 తిరుగుబాటుకు సందర్భంగా అవధ్ నవాబ్ వాజిద్ అలీ షా రెండవ భార్య అయిన బేగం హజ్రత్ మహల్, తన భర్త రాజ్యాన్ని బ్రిటిష్ వారు స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని అంగీకరించడానికి నిరాకరించారు. నవాబును కలకత్తాకు బహిష్కరించిన తరువాత, బేగం హజ్రత్ మహల్ లక్నోలోనే ఉండిపోయి, తన చిన్న కుమారుడైన బిర్జిస్ ఖాదర్‌ను పాలకుడిగా ప్రకటించి, రాజప్రతినిధిగా బాధ్యతలు స్వీకరించింది. బేగం హజ్రత్ మహల్ సైన్యాన్ని సమీకరించి, దేవాలయాలు మరియు మసీదుల కూల్చివేతను ఖండిస్తూ ప్రకటనలు జారీ చేసింది, మరియు అద్భుతమైన వ్యూహాత్మక దృష్టితో లక్నో రక్షణకు నాయకత్వం వహించింది. బ్రిటిష్ వారు నగరాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత కూడా, బేగం హజ్రత్ మహల్ నేపాల్‌కు బహిష్కరణకు గురయ్యే వరకు ప్రతిఘటనను కొనసాగించింది, నేపాల్ లో బేగం హజ్రత్ మహల్ 1879లో మరణించింది.

పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్‌కు చెందిన సాధారణ మహిళలు కూడా అంతే ధైర్యవంతులు. థానా భవన్‌కు చెందిన అస్గరీ బేగం, తన నలభైల మధ్య వయస్సులో, బ్రిటిష్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా మహిళా యోధుల బృందాలను ఏర్పాటు చేసింది. అక్టోబర్ 1857లో మేజర్ సావర్ దళాలు పట్టణాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు, వారు అస్గరీ బేగం ను పట్టుకుని, ఉద్దేశపూర్వక భయభ్రాంతులకు గురిచేసే చర్యగా బహిరంగంగా సజీవ దహనం చేశారు. అస్గరీ బేగం తో పాటు, ముజఫర్‌నగర్‌కు చెందిన హబీబా బేగం మరియు రహీమీ ఖతూన్ వంటి మహిళలను ఉరితీశారు; ఆ ప్రాంతానికి చెందిన రెండు వందలకు పైగా ముస్లిం మహిళలు తమ ప్రాణాలను అర్పించారని సమకాలీన కథనాలు చెబుతున్నాయి.

1919–22 నాటి ఖిలాఫత్ మరియు సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాలతో మహాత్మా గాంధీ ఆప్యాయంగా 'బీ అమ్మా' అని పిలుచుకునే అబాదీ బానో బేగం ఒక మహోన్నత వ్యక్తిగా ఆవిర్భవించారు. అలీ సోదరుల తల్లి అయిన 'బీ అమ్మా', అరవై ఏళ్ల చివరలో ఉన్నప్పటికీ, తరచుగా బురఖాలోనే బహిరంగ సభలలో ప్రసంగించడం ప్రారంభించారు. రాజకీయ సభలలో మాట్లాడిన తొలి ముస్లిం మహిళలలో 'బీ అమ్మా' ఒకరు. తిలక్ స్వరాజ్ ఫండ్ కోసం నిధులు సేకరించడానికి దేశవ్యాప్తంగా 'బీ అమ్మా' పర్యటించారు, మరియు మహిళలను ఖాదీ నూలు వడకమని, విదేశీ వస్త్రాలను బహిష్కరించమని 'బీ అమ్మా' కోరారు. గాంధీ స్వయంగా 'యంగ్ ఇండియా'లో 'బీ అమ్మా' జ్ఞానం మరియు ఆధ్యాత్మిక బలం గురించి రాశారు. 'బీ అమ్మా' భర్త మహమ్మద్ అలీ పదేపదే జైలు పాలైనప్పుడు, 'బీ అమ్మా' కోడలు అమ్జదీ బేగం 'బీ అమ్మా' తో పాటు అవిశ్రాంతంగా పనిచేస్తూ, ప్రచార కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు.

కవి-విప్లవకారుడు హస్రత్ మోహానీ భార్య అయిన నిషాతున్నిసా బేగం పర్దాను ఉల్లంఘించారు. ఉర్దూ-ఎ-ముఅల్లా పత్రికలో దేశద్రోహపూరిత రచనలు చేసినందుకు నిషాతున్నిసా బేగం భర్త జైలు పాలైనప్పుడు, నిషాతున్నిసా బేగం ఆ పత్రిక బాధ్యతలు స్వీకరించి, కోర్టులో హస్రత్ మోహానీ తరఫున వాదించారు. ఆ తర్వాత ఉద్యమానికి నిధులు సేకరించడానికి అలీగఢ్ ఖిలాఫత్ స్టోర్‌ను నిషాతున్నిసా బేగం ప్రారంభించారు. నిషాతున్నిసా బేగం కాంగ్రెస్ సమావేశాలలో ప్రసంగించారు, సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్య డిమాండ్‌కు మద్దతు ఇచ్చారు మరియు 1937లో తన మరణం వరకు స్వాతంత్ర్య పోరాటం లో చురుకుగా ఉన్నారు.

చిన్నతనం నుంచే గాంధీచే ప్రభావితమైన కుల్సుమ్ సయానీ, "ప్రతి ఒక్కరూ ఒకరికి నేర్పించాలి" అనే సూత్రంతో వయోజన అక్షరాస్యతా కేంద్రాలను నడిపారు మరియు బొంబాయిలోని ముస్లిం మహిళలలో విద్యా కార్యక్రమాలను విస్తరించారు.

గాంధీ దత్తపుత్రికగా భావించిన బీబీ అమ్తుస్ సలాం, ఆశ్రమాలలో పనిచేశారు మరియు తరువాత నోవాఖలీ అల్లర్ల సమయంలో న్యాయం కోసం సుదీర్ఘ నిరాహార దీక్ష చేపట్టి తన ప్రాణాలను పణంగా పెట్టారు.

హైదరాబాద్‌లో, బాజీ జమాలున్నీసా మరియు సయ్యద్ ఫక్రుల్ హాజియా హసన్ వంటి మహిళలు రహస్య కార్యకర్తలకు ఆశ్రయం కల్పించారు, విదేశీ వస్త్రాలను తగలబెట్టారు, మరియు యుద్ధం తర్వాత ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ ఖైదీలకు మద్దతు ఇచ్చారు.

మత సామరస్యం కోసం నిలబడినందుకు భర్త హత్యకు గురైన బేగం అనీస్ కిద్వాయ్, తన దుఃఖాన్ని సహాయక కార్యక్రమాల వైపు మళ్లించారు. గాంధీ మార్గదర్శకత్వంలో, బేగం అనీస్ కిద్వాయ్, మృదులా సారాభాయ్ మరియు సుభద్ర జోషీలతో కలిసి అపహరణకు గురైన మహిళలను తిరిగి తీసుకురావడానికి, శరణార్థి శిబిరాలను నడపడానికి, మరియు మానవత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి కృషి చేశారు. బేగం అనీస్ కిద్వాయ్ ఆత్మకథ 'ఆజాదీ కీ చావ్ మే' ఆ చీకటి కాలానికి సంబంధించిన అత్యంత హృదయవిదారకమైన ప్రత్యక్ష కథనాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఆ తర్వాత బేగం అనీస్ కిద్వాయ్ తన ప్రజా సేవను కొనసాగిస్తూ, రాజ్యసభలో రెండు పర్యాయాలు పనిచేశారు.

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ కాలం లో కొందరు మహిళలు కత్తులతో పోరాడారు, మరికొందరు రాట్నాలతో, వార్తాపత్రికలతో; కొందరు సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించారు, మరికొందరు పెరట్లలో మహిళా సమావేశాలను నిర్వహించారు.

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో మరణించిన మిడ్నాపూర్‌కు చెందిన రాణా బానో, సుదీర్ఘ కారాగార శిక్షల సమయంలో మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్‌కు మద్దతుగా నిలిచిన జులేఖా బేగం, ఇంకా ఆభరణాలు విరాళంగా ఇచ్చిన లేదా పరారీలో ఉన్న నాయకులకు ఆశ్రయం కల్పించిన లెక్కలేనంత మంది పేరు తెలియని మహిళల త్యాగం మరువరానిది.  

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం కాలం లో ముస్లిం మహిళల ధైర్యం ఒక మినహాయింపు కాదు; స్వేచ్ఛను సాధించాలని దృఢనిశ్చయం,  పోరాడిన ప్రజల సమగ్ర చరిత్రలో అది ఒక కీలక భాగం.…