హమీద్ దల్వాయి ప్రారంభించిన ముస్లిం సామాజిక సంస్కరణలో అసంపూర్తిగా మిగిలిన కృషి The Unfinished Work of Muslim Social Reform in Life/Philosophy started by Hamid Dalwai

 

 

94వ జయంతి సందర్భంగా Hamid Dalwai at 94:

 1977 మే 3న, మూత్రపిండాల వ్యాధి కారణంగా హమీద్ దల్వాయి కన్నుమూశారు. హమీద్ దల్వాయి జీవించింది కేవలం 45 ఏళ్లు మాత్రమే. మొదటి 20 ఏళ్లను పక్కన పెడితే, మిగిలిన 25 ఏళ్లపాటు హమీద్ దల్వాయి మహాత్మా జ్యోతిబా పూలే బాటలో సామాజిక చైతన్య కృషికి ప్రధానo గా  ముస్లిం సామాజిక సంస్కరణపైనే తన ప్రాణాలను పణంగా పెట్టి అంకితమయ్యారు.

 సామాజిక సంస్కర్త  హమీద్ దల్వాయి మహారాష్ట్రలోని కొంకణ్ ప్రాంతంలోని మిర్జోలి అనే చిన్న గ్రామంలో 1932 సెప్టెంబర్ 29న జన్మించారు. 14 ఏళ్ల వయసులో, అప్పటికి కేవలం ఐదేళ్ల క్రితం స్థాపించబడిన 'రాష్ట్ర సేవా దళ్' అనే హమీద్ దల్వాయి సంస్థలో చేరారు. యవ్వన దశలోనే ప్రజాస్వామ్యం, సామ్యవాదం, లౌకికవాదం, శాస్త్రీయ దృక్పథం మరియు జాతీయవాదం వంటి విలువలను పుణికిపుచ్చుకుని హమీద్ దల్వాయి తన జీవిత ప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించారు, ఆ మార్గంలోనే కొనసాగారు.

హమీద్ దల్వాయి కు 15 ఏళ్లు నిండే సమయానికి దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది. దేశ నిర్మాణం ప్రధాన కర్తవ్యంగా మారింది. రాష్ట్ర సేవా దళ్ తర్వాత, హమీద్ దల్వాయి సోషలిస్ట్ పార్టీలో పూర్తి స్థాయి కార్యకర్తగా మరియు పాత్రికేయుడిగా పనిచేశారు. హమీద్ దల్వాయి ఆచార్య ఆత్రే నడుపుతున్న 'మరాఠా' వార్తాపత్రికలో పనిచేశారు. ఆ సమయంలోనే హమీద్ దల్వాయి 'ఇంధన్' (Indhan) అనే నవలను రాశారు; దీనిని దిలీప్ చిత్రే ఆంగ్లంలోకి అనువదించారు. హమీద్ దల్వాయి మరాఠీలో కథల సంపుటిని కూడా రచించారు. ఈ రెండు రచనలూ అవార్డులను గెలుచుకున్నాయి.

భారతీయ ముస్లింల దుస్థితిని చూసి హమీద్ దల్వాయి చలించిపోయారు. ముస్లిం సమాజంలోని బహుభార్యాత్వం మరియు 'త్రిపుల్ తలాక్' (మూడుసార్లు తలాక్ చెప్పి విడాకులు ఇచ్చే పద్ధతి) వంటి ఆచారాలు హమీద్ భాయ్‌ను తీవ్రంగా కలవరపెట్టాయి. అందుకే, 1966 ఏప్రిల్ 18న, తన 34వ ఏట అడుగుపెడుతున్న సమయంలో, తలాక్ బాధితులైన మహిళలతో కలిసి ముంబైలోని సచివాలయానికి ఒక ర్యాలీని నడిపించే సాహసం హమీద్ దల్వాయి చేశారు. ముస్లిం సామాజిక సంస్కరణల కోసం హమీద్ దల్వాయి శంఖారావం పూరించిన రోజు అదే.

పదకొండు సంవత్సరాల తర్వాత, 1970 మార్చి 22న, తన 38వ ఏట, పూణేలోని 'సాధన' వారపత్రిక కార్యాలయంలో హమీద్ దల్వాయి 'ముస్లిం సత్యశోధక్ సమాజ్'ను స్థాపించారు. మహాత్మా జ్యోతిబా పూలే మార్గంలో సానే గురూజీ ప్రారంభించిన స్ఫూర్తితో ఈ సంస్థ ఏర్పాటైంది. ప్రతి విషయాన్నీ ఖురాన్ మరియు హదీసులకే పరిమితం చేస్తూ, ముల్లాలు, మౌల్వీలు మరియు అధికార రాజకీయాల్లో ఉన్న ముస్లిం నాయకులు సామాన్య ముస్లింలను గొర్రెల మందలా పరిగణించే ధోరణిని అడ్డుకోవడమే దీని ఉద్దేశ్యం.

భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చి 25 ఏళ్లు కూడా నిండకముందే హమీద్ దల్వాయి ముస్లింలలో సామాజిక సంస్కర్తగా మారడం అనేది ఇస్లాం పరిధిలో ఒక గొప్ప విప్లవాత్మక చర్య. హమీద్ దల్వాయి మరణించి 49 ఏళ్లు గడిచినా, ఇప్పటికీ హమీద్ దల్వాయి స్థాయి కలిగిన మరో ముస్లిం సామాజిక సంస్కర్త రాలేదు.

1966 ఏప్రిల్ 18న తలాక్ బాధితులైన మహిళలు సచివాలయానికి చేసిన ప్రదర్శన ఒక చారిత్రాత్మక ఘట్టం. తన 45 ఏళ్ల జీవితంలో హమీద్ దల్వాయి చారిత్రాత్మకమైన కృషి చేశారు. అందుకే, కుల, మత రహిత సమాజాన్ని నిర్మించడానికి 'రాష్ట్ర సేవా దళ్' అనే సంస్థను ఏర్పాటు చేశారని, 'ముస్లిం సత్యశోధక్ సమాజ్' అనేది రాష్ట్ర సేవా దళ్‌లోనే ఒక విభాగమని భావిద్దాము.. పూణెలో 1970 మార్చి 22న 'ముస్లిం సత్యశోధక్ సమాజ్' స్థాపించబడింది. (మహాత్మా జ్యోతిబా పూలే స్థాపించిన అసలైన 'సత్యశోధక్ సమాజ్' 1873 సెప్టెంబర్ 24న పూణెలోనే స్థాపించబడింది.) హమీద్ భాయ్ అమరావతిలో హిందూ మరియు హిందుత్వ అనే అంశంపై అద్భుతమైన ప్రసంగం చేశారు.

హమీద్ దల్వాయి చేపట్టిన సంస్కరణాత్మక కృషిని ముస్లిం మత ఛాందసవాదులు వ్యతిరేకించారు; చిన్నపాటి దాడులు జరిగాయి, అలాగే ముల్లాలు మరియు మౌల్వీలు హమీద్ దల్వాయి ను దూషించారు. హమీద్ దల్వాయి, అస్గర్ అలీ ఇంజనీర్ ఇద్దరూ అనారోగ్యంతో మరణించారు..

1977లో హమీద్ భాయ్ మరణం తర్వాత, నేడు భారతీయ రాజకీయాల కేంద్రబిందువు మతతత్వమే అయిపోయింది; మెజారిటీ మతతత్వం మరియు దానివల్ల మైనారిటీ వర్గాలలో అభద్రతా భావo పెరిగింది,  

'ముస్లిం సత్యశోధక్ సమాజ్' స్వర్ణోత్సవం మరియు హమీద్ భాయ్ 94వ జయంతి సందర్భంగా ఒకవేళ హమీద్ దల్వాయి ఈ రోజు జీవించి ఉండి ఉంటే, హమీద్ దల్వాయి వయసు 94 ఏళ్లు ఉండేది. కానీ, ఆ సగం జీవితకాలంలో హమీద్ దల్వాయి సాధించిన పని వంద ఏళ్లలో కూడా సాధించలేనిది. కాబట్టి, హమీద్ దల్వాయి ప్రారంభించిన పనిని కొనసాగించడమే హమీద్ దల్వాయి కు నిజమైన నివాళి.

 

మూల రచన:డాక్టర్ సురేష్ ఖైర్నార్, 29/09/2026

తెలుగు సంక్షిప్తికరణ: ముహమ్మద్ అజ్గర్ అలీ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

हमीद दलवाई यांनी सुरू केलेले जीवनातील/तत्त्वज्ञानातील मुस्लिम समाजसुधारणेचे अपूर्ण कार्य

 

त्यांच्या ९४ व्या जयंतीनिमित्त, वयाच्या ९४ व्या वर्षी हमीद दलवाई:

 

३ मे १९७७ रोजी, मूत्रपिंडाच्या आजारामुळे हमीद दलवाई यांचे निधन झाले. हमीद दलवाई केवळ ४५ वर्षे जगले. पहिली २० वर्षे वगळता, उर्वरित २५ वर्षे हमीद दलवाई यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून, एक प्रमुख सामाजिक जागृतीचे कार्य म्हणून आपले जीवन मुस्लिम समाजसुधारणेसाठी समर्पित केले.

 

इस्लामच्या १,५०० वर्षांच्या इतिहासात कदाचित त्यांच्यासारखा दुसरा कोणताही समाजसुधारक नाही. हमीद दलवाई यांचा जन्म २९ सप्टेंबर १९३२ रोजी महाराष्ट्रातील कोकण भागातील मिर्जोली नावाच्या एका लहान गावात झाला. वयाच्या १४ व्या वर्षी, हमीद दलवाई 'राष्ट्र सेवा दल' या संघटनेत सामील झाले, जी केवळ पाच वर्षांपूर्वीच स्थापन झाली होती. हमीद दलवाई यांनी लहान वयातच लोकशाही, समाजवाद, धर्मनिरपेक्षता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि राष्ट्रवाद या मूल्यांचा स्वीकार करून आपल्या जीवनप्रवासाला सुरुवात केली आणि त्याच मार्गावर ते पुढे चालत राहिले.

 

हमीद दलवाई १५ वर्षांचे होईपर्यंत देशाला स्वातंत्र्य मिळाले होते. राष्ट्रउभारणी हे त्यांचे मुख्य कार्य बनले होते. राष्ट्रसेवा दलानंतर, हमीद दलवाई यांनी समाजवादी पक्षात पूर्णवेळ कार्यकर्ते आणि पत्रकार म्हणून काम केले. हमीद दलवाई यांनी आचार्य आत्रे चालवत असलेल्या 'मराठा' वृत्तपत्रात काम केले. याच काळात हमीद दलवाई यांनी 'इंधन' नावाची कादंबरी लिहिली; तिचा इंग्रजी अनुवाद दिलीप चित्रे यांनी केला. हमीद दलवाई यांनी मराठीत कथासंग्रहही लिहिला. या दोन्ही कामांना पुरस्कार मिळाले.

 

भारतातील मुस्लिमांच्या दुर्दशेने हमीद दलवाई अत्यंत व्यथित झाले होते. मुस्लिम समाजातील बहुपत्नीत्व आणि 'तिहेरी तलाक' (तीन वेळा तलाक उच्चारून घटस्फोट देणे) या प्रथांमुळे हमीद भाई अत्यंत अस्वस्थ झाले होते. म्हणूनच, १८ एप्रिल १९६६ रोजी, वयाच्या अवघ्या ३४ व्या वर्षी, हमीद दलवाईंनी तलाक पीडित महिलांना सोबत घेऊन मुंबईतील सचिवालयावर मोर्चा काढण्याचे धाडस केले. तोच दिवस होता जेव्हा हमीद दलवाईंनी मुस्लिम सामाजिक सुधारणांसाठी आपले 'शंकराचार्य' कार्य पूर्ण केले.

 

अकरा वर्षांनंतर, २२ मार्च १९७० रोजी, वयाच्या ३८ व्या वर्षी, हमीद दलवाईंनी पुण्यातील 'साधना' या साप्ताहिकाच्या कार्यालयात 'मुस्लिम सत्यशोधक समाज' या संघटनेची स्थापना केली. ही संघटना साने गुरुजींच्या प्रेरणेने आणि महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून स्थापन करण्यात आली होती. सत्तेच्या राजकारणातील मुल्ला, मौलवी आणि मुस्लिम नेत्यांची, सामान्य मुस्लिमांना मेंढ्यांप्रमाणे वागवण्याची आणि सर्व काही केवळ कुराण व हदीसपुरते मर्यादित ठेवण्याची प्रवृत्ती थांबवणे, हा याचा उद्देश आहे.

 

२५ वर्षांपूर्वी भारताचे स्वातंत्र्य पूर्ण होण्यापूर्वीच मुस्लिमांमध्ये हमीद दलवाई यांचा एक समाजसुधारक म्हणून उदय होणे, हे इस्लामच्या चौकटीतील एक महान क्रांतिकारक कृत्य आहे. हमीद दलवाई यांच्या निधनाला ४९ वर्षे उलटूनही, त्यांच्या तोडीचा दुसरा कोणताही मुस्लिम समाजसुधारक झालेला नाही.

 

१८ एप्रिल, १९६६ रोजी सचिवालयासमोर तलाकच्या पीडित महिलांनी केलेले आंदोलन ही एक ऐतिहासिक घटना होती. हमीद दलवाई यांनी आपल्या ४५ वर्षांच्या आयुष्यात ऐतिहासिक योगदान दिले. म्हणूनच, जातिमुक्त आणि धर्ममुक्त समाज घडवण्यासाठी 'राष्ट्र सेवा दल' नावाची संघटना स्थापन करण्यात आली आणि 'मुस्लिम सत्यशोधक समाज' हा राष्ट्र सेवा दलाचाच एक भाग आहे. 'मुस्लिम सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना २२ मार्च १९७० रोजी पुण्यात झाली. (महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी स्थापन केलेल्या मूळ 'सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुण्यात झाली होती.) हमीद भाईंनी अमरावतीमध्ये हिंदू धर्म आणि हिंदुत्व या विषयावर एक अप्रतिम भाषण दिले.

 

हमीद दलवाईंनी हाती घेतलेल्या सुधारणावादी कार्याला मुस्लिम धार्मिक कट्टरतावाद्यांनी विरोध केला; छोटे हल्ले झाले आणि मुल्ला व मौलवींनी हमीद दलवाईंची बदनामी केली. हमीद दलवाई आणि असगर अली, दोघेही अभियंते, आजारपणामुळे मरण पावले.

 

१९७७ मध्ये हमीद भाईंच्या मृत्यूनंतर, आज भारतीय राजकारणाचा केंद्रबिंदू जातीयवाद बनला आहे; बहुसंख्याकांचा जातीयवाद आणि त्यामुळे अल्पसंख्याक समुदायांमध्ये निर्माण झालेली असुरक्षितता,

'मुस्लिम सत्यशोधक समाजा'च्या सुवर्ण महोत्सवाच्या आणि हमीद भाईंच्या ९४ व्या जयंतीनिमित्त, जर हमीद दलवाई आज हयात असते, तर ते ९४ वर्षांचे झाले असते. परंतु, हमीद दलवाईंनी त्यांच्या त्या अर्ध्या आयुष्यात जे कार्य साध्य केले, ते शंभर वर्षांतही साध्य होऊ शकत नाही. म्हणूनच, हमीद दलवाईंनी सुरू केलेले कार्य पुढे चालू ठेवणे हीच त्यांना खरी आदरांजली आहे.

 

मूळ लेखन: डॉ. सुरेश खैरनार, २९/०९/२०२६

तेलुगू सारांश: मुहम्मद अजगर अली.