భారతదేశంలో స్కూల్ డ్రాప్—అవుట్ సమస్య మరియు 2026-27 విద్యా సంవత్సరం School Dropout Issue in India and Academic Session 2026-27

 

 

న్యూఢిల్లీ:

 

2026-27 విద్యా సంవత్సరానికి నర్సరీ, కేజీ, మరియు 1 నుండి 9 తరగతుల వరకు ప్రవేశాలు ప్రారంభమయ్యాయి. అయినప్పటికీ, భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలలో మరియు అట్టడుగు, సామాజిక-ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలలో, స్కూల్ డ్రాప్-అవుట్ వంటి తీవ్రమైన మరియు పరిష్కారం కాని సమస్య ఇప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంది.

భారతదేశంలో, సామాజిక-ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలను సాధారణంగా ఐదు విస్తృత వర్గాలుగా వర్గీకరిస్తారు:

(i)                 ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు (ఓబీసీ):

(ii)                సామాజికంగా మరియు విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులు (ఎస్‌ఈబీసీSEBC):

(iii)               ఆర్థికంగా వెనుకబడిన తరగతులు (EBC):

(iv)              షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC) మరియు

(v)                షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST):

ఈ వర్గాలన్నింటిలోనూ స్కూల్ డ్రాప్-అవుట్ /పాఠశాల మానేసే వారి సంఖ్య ఒక ముఖ్యమైన మరియు సాధారణ సవాలుగా మిగిలిపోయింది.

గత ఐదేళ్లలో, భారతదేశంలో 65 లక్షల (65.5 మిలియన్ల) కంటే ఎక్కువ మంది పిల్లలు పాఠశాల విద్యను మధ్యలోనే మానేశారని మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి శాఖ సహాయ మంత్రి సావిత్రి ఠాకూర్ పార్లమెంటులో వెల్లడించారు. వీరిలో దాదాపు 30 లక్షల (3 మిలియన్ల) మంది కౌమార బాలికలు( adolescent girls) ఉన్నారు.

ఈ గణాంకాలు సార్వత్రిక విద్య పట్ల భారతదేశ నిబద్ధతకు ఒక తీవ్రమైన ఎదురుదెబ్బను సూచిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా అట్టడుగు మరియు సామాజిక-ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాల పిల్లల విషయంలో, లోతైన నిర్మాణాత్మక అంతరాలు deep structural gaps ఉన్నాయని కూడా బయటపెడుతున్నాయి.

2019 మరియు 2024 మధ్య 65.7 మిలియన్ల మంది పిల్లలు పాఠశాల విద్యను మధ్యలోనే వదిలేశారని గణాంకాలు చూపిస్తున్నాయి. ఇండియా టుడే నివేదిక ప్రకారం, వీరిలో 2.98 మిలియన్ల మంది కౌమారదశలో ఉన్న బాలికలు ఉన్నారు.

·       రాష్ట్రాల వారీగా విశ్లేషించగా, 2025-26 విద్యా సంవత్సరంలో గుజరాత్‌లో అత్యధిక సంఖ్యలో బడి బయట ఉన్న పిల్లలు నమోదయ్యారని వెల్లడైంది. ఆ రాష్ట్రంలో 2,40,000 (2.4 లక్షల) మంది పిల్లలను గుర్తించారు, వీరిలో 1,10,000 (1.1 లక్షల) మంది బాలికలు ఉన్నారు.

·       దీనితో పోలిస్తే, 2024లో గుజరాత్‌లో కేవలం 54,541 మంది పిల్లలు మాత్రమే బడి బయట ఉన్నట్లు out-of-school children నివేదించబడింది. ఇది ఒక్క సంవత్సరంలోనే 340 శాతానికి పైగా పెరుగుదలను సూచిస్తుంది.

·       అధిక సంఖ్యలో బడి మానేసిన వారు ఉన్న రాష్ట్రాలలో అస్సాం కూడా ఉంది, ఇక్కడ 1,50,906 (1.5 లక్షల) మంది పిల్లలు బడి బయట ఉండగా, వారిలో 57,409 మంది బాలికలు ఉన్నారు.

·       ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో 99,218 మంది బడి మానేయగా, వారిలో 56,462 మంది బాలికలు ఉన్నారు.

బాలికలు బడి మానేయడానికి వలసలు, పేదరికం, గృహ బాధ్యతలు, బాల కార్మికత్వం మరియు సామాజిక ఒత్తిళ్లు వంటి అనేక కారణాలు దోహదపడుతున్నాయని మంత్రిత్వ శాఖ పేర్కొంది.

బాలికల విషయంలో, బడి మానేయడం  మరింత సంక్లిష్టంగా ఉంటుంది. వారు తమ తమ్ముళ్లను, చెల్లెళ్లను చూసుకోవడం, నీళ్లు తీసుకురావడం, భోజనం వండటం, కొన్నిసార్లు ఆదాయం సంపాదించడం వంటివి చేయాల్సి ఉంటుంది. అనేక కుటుంబాలలో, ముఖ్యంగా గ్రామీణ మరియు గిరిజన ప్రాంతాలలో, చిన్న వయసులోనే పెళ్లి చేయాలనే ఒత్తిడి లేదా దూరంగా ఉన్న పాఠశాలలకు వెళితే అమ్మాయిల భద్రతపై భయం ఉంటుంది. ఈ కారణాలన్నీ వారిని తరగతి గదులకు దూరం చేస్తున్నాయి.

యూపీలో ఇటీవల 50 కంటే తక్కువ విద్యార్థులు ఉన్న పాఠశాలలను సమీపంలోని సంస్థలలో విలీనం చేయాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. పరిపాలనాపరంగా ఇది సమర్థవంతంగా అనిపించినప్పటికీ, చాలా మంది పిల్లలకు, ముఖ్యంగా అమ్మాయిలకు, దీని అర్థం తరచుగా ఒంటరిగా ఎక్కువ దూరం నడవాల్సి రావడం. ఇప్పటికే ఆడపిల్లలను పాఠశాలకు పంపడానికి సంకోచిస్తున్న కుటుంబాలకు, ఇది వారు బడి మానేయడానికి చివరి కారణం కావచ్చు.

"ప్రవేశానికి అవసరమైన పత్రాల ప్రక్రియలో ఉన్న ఇబ్బందులు, అలాగే ఇతర వెనుకబడిన తరగతులు (ఓబీసీ), షెడ్యూల్డ్ కులాలు (ఎస్సీ) మరియు షెడ్యూల్డ్ తెగల (ఎస్టీ) విద్యార్థులకు ప్రీ-మెట్రిక్ మరియు పోస్ట్-మెట్రిక్ స్కాలర్‌షిప్‌లు పొందడంలో ఉన్న కష్టాలు, ఈ అట్టడుగు వర్గాలకు చెందిన కొంతమంది విద్యార్థులు విద్యను పొందకుండా అడ్డుకుంటున్నాయి," అని నేషనల్ క్యాంపెయిన్ ఆన్ దళిత్ హ్యూమన్ రైట్స్ సంస్థకు చెందిన బీనా పల్లికల్ పేర్కొన్నట్లుగా ఉటంకించారు.

·       2022-23 మరియు 2023-24 మధ్య బాలికల నమోదు సుమారు 16 లక్షలు తగ్గగా, బాలుర నమోదు దాదాపు 21 లక్షలు తగ్గింది.

·       ఎస్సీ కేటగిరీ విద్యార్థులు 12 లక్షలు, ఎస్టీ విద్యార్థులు 2 లక్షలు తగ్గారు.

·       ఓబీసీ కేటగిరీ విద్యార్థుల సంఖ్య 25 లక్షలకు పైగా తగ్గగా,

·       అన్ని మైనారిటీ వర్గాలలో కలిపి 3 లక్షల మంది తగ్గుదల నమోదైంది.

పాఠశాల మానేసే వారి సంఖ్యను నియంత్రించడానికి ప్రభుత్వం మరియు స్వచ్ఛంద సంస్థలు (NGOలు) ఎన్నో పథకాలను ప్రారంభించాయి, అవి: (ఎ) సమగ్ర శిక్షా అభియాన్SSA: (బి) మధ్యాహ్న భోజన పథకం (MDM): (సి) “పిల్లలను తిరిగి పాఠశాలకు తీసుకురావడం“Bringing Children Back to School”:

స్థానిక పంచాయతీలు, పాఠశాల యాజమాన్య కమిటీలు మొదలైనవాటిని భాగస్వామ్యం చేస్తూ, బడి మానేసిన వారిని తిరిగి చేర్పించడానికి ఉద్దేశించిన ఒక లక్షిత ప్రచారం. కానీ ఈ సమస్య ఇంకా పరిష్కారం కాలేదు.

జాతీయ విద్యా విధానం 2030 నాటికి ప్రీస్కూల్ నుండి మాధ్యమిక స్థాయి వరకు 100% స్థూల నమోదు నిష్పత్తిని (GER) లక్ష్యంగా పెట్టుకోవడం జరిగింది. సెప్టెంబర్ 2025లో విడుదలైన UDISE+ 2024-25 నివేదిక, దేశవ్యాప్తంగా పాఠశాలలు, నమోదులు, ఉపాధ్యాయులు మరియు మౌలిక సదుపాయాలపై సమాచారాన్ని సేకరించింది. భారతదేశంలో 14,71,473 పాఠశాలలు ఉన్నాయి, ఒక్కో పాఠశాలలో సగటున 168 మంది విద్యార్థులు మరియు 7 మంది ఉపాధ్యాయులు ఉన్నారు. అయితే, 7,993 పాఠశాలల్లో ఒక్క విద్యార్థి కూడా నమోదు కాలేదు, మరియు 1,04,125 (7.1%) పాఠశాలల్లో 33,76,769 మంది విద్యార్థులకు ఒకే ఉపాధ్యాయుడు సేవలందిస్తున్నాడు.

తెలంగాణ (2,245 సున్నా-నమోదు పాఠశాలలు) మరియు ఉత్తర ప్రదేశ్ (9,508 ఒకే ఉపాధ్యాయుడు ఉన్న పాఠశాలలు) వంటి రాష్ట్రాలు ఈ గణాంకాలకు గణనీయంగా దోహదపడుతున్నాయి.

సుమారుగా, 5.1% పాఠశాలల్లో 10 కంటే తక్కువ మంది విద్యార్థులు నమోదు కాగా, 8.0% పాఠశాలల్లో 11-20 మంది ఉన్నారు. ఇది, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, వనరుల వినియోగం తక్కువగా ఉందని సూచిస్తోంది.

మౌలిక సదుపాయాలలో 1,377,945 పాఠశాలలకు (93.6%) విద్యుత్ సౌకర్యం ఉంది (వీటిలో 1,352,061 పనిచేస్తున్నాయి, 91.9%), 1,372,205 పాఠశాలలకు (93.2%) బాలికల మరుగుదొడ్లు ఉన్నాయి (వీటిలో 1,372,881 పనిచేస్తున్నాయి, 93.3%), అయితే డిజిటల్ లైబ్రరీ సదుపాయం 101,505 పాఠశాలలకు (6.9%) మాత్రమే పరిమితమైంది.

అస్సాం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మిజోరం, త్రిపుర మొదలైన దేశంలోని ఈశాన్య ప్రాంతాల రాష్ట్రాలలో విద్యుత్ కవరేజ్ తక్కువగా (90% కంటే తక్కువ) ఉంది.

పైన పేర్కొన్న డేటా ఆధారంగా ప్రస్తుత పరిస్థితిలో, కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, అలాగే వివిధ స్థాయిలలో విద్యా సమస్యను పరిష్కరించడానికి పనిచేస్తున్న ఎన్జీఓలు డ్రాపౌట్ సమస్యను ప్రాధాన్యతా ప్రాతిపదికన తీసుకోవాలి, లేకపోతే NEP 2020 యొక్క 100 శాతం నమోదు లక్ష్యాన్ని సాధించలేము.

మరోవైపు, 100% నమోదు లక్ష్యాన్ని సాధించినప్పటికీ, పిల్లలు బడి మానేసే సమస్య పరిష్కారం కాకపోతే, ఆ 100% నమోదు వల్ల ఏ ప్రయోజనమూ ఉండదు. ఎందుకంటే, ఈ నమోదు పిల్లలు పాఠశాల నుండి కళాశాలకు చేరుకోవడానికి సహాయపడదు. పైగా, పిల్లలు పాఠశాల నుండి నేరుగా కళాశాల, ఉన్నత విద్య లేదా వృత్తి విద్యలో ప్రవేశించలేని తరుణంలో, అటువంటి విద్యా వ్యవస్థపై ప్రశ్నలు తలెత్తడం అనివార్యం.

దేశంలో పిల్లలు బడి మానేసే సమస్య విచారకరమైనది మాత్రమే కాకుండా, విధానపరంగా లోపభూయిష్టమైనది మరియు బాధాకరమైనది కూడా.

 

సౌజన్యం: ఇండియా టుమారో,March 31, 2026