హమీద్ దల్వాయి యొక్క దృఢమైన విశ్వాసం: ముస్లిం సంస్కరణ అంతర్గతంగానే ఎందుకు రావాలి Hamid Dalwai’s courage of conviction: Why Muslim Reform Must Come from Within

 

 

"ఏదైనా ఒక జాతి (లేదా సమాజం) తన స్థితిని తాను మార్చుకోనంత వరకు, అల్లాహ్ కూడా దాని స్థితిని మార్చడు." సూరా అర్-రద్ (13వ అధ్యాయం), ఆయత్ 11

హమీద్ దల్వాయి యొక్క దృఢమైన విశ్వాసం ప్రతి అంతర్గత విమర్శను బాహ్య దాడిగా పరిగణించడం ద్వారా ఒక సమాజం మేధో స్వేచ్ఛను సాధించలేదు.సంస్కరణ గురించి ఒక సాధారణ సత్యం ఉంది: ఏ సమాజాన్ని కూడా బయటి నుండి శాశ్వతంగా సంస్కరించలేము. శాశ్వత సంస్కరణ అంతిమంగా అంతర్గతంగానే ఉద్భవించాలి.

ఈ భావన నేటి ముస్లిం సమాజాలకు ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది.ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ముస్లిం సమాజాలు మతపరమైన అధికారం, ఆధునికత, మహిళల హక్కులు, ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం మరియు రాజకీయ గుర్తింపు వంటి ప్రశ్నలపై చర్చలు జరుపుతున్న తరుణంలో, హమీద్ దల్వాయి జీవితం మరియు ఆలోచనలను పునఃపరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది.

దల్వాయి కేవలం ముస్లిం సమాజ విమర్శకుడు మాత్రమే కాదు. ముస్లింలు తమను తాము మార్చుకోవడానికి మేధో మరియు నైతిక సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నారని విశ్వసించిన ఒక సంస్కర్త. ముస్లిం సమాజ పునరుద్ధరణ సాధ్యమేనన్న ప్రగాఢ విశ్వాసం దల్వాయి కి ఉండేది.అందుకే దల్వాయి రచనలు నేటికీ ప్రాసంగికంగా ఉన్నాయి.

ముస్లిం ఉదారవాదులు, తీవ్రవాద ఇస్లామిజం మరియు సమర్థనాత్మక మతతత్వం రెండింటి నుండీ ఉదారవాదాన్ని రక్షించాలనుకుంటే, వారు దల్వాయి వద్దకు తిరిగి వెళ్ళాలి.దల్వాయి కి  ఉన్న ఒకే ఒక ప్రబల లక్షణం ఆయనలో తన సొంత సమాజాన్ని విడిచిపెట్టకుండా దానిని విమర్శించే ధైర్యం. అది హమీద్ దల్వాయిని ఒక విశేషమైన వ్యక్తిగా మార్చినది.

దల్వాయి భారతీయ ముస్లిం సమాజానికి సంబంధించిన అత్యంత వివాదాస్పద ప్రశ్నలలోకి నేరుగా ప్రవేశించి, దాని పర్యవసానాలను అంగీకరించారు.

దల్వాయి మత ఛాందసవాదాన్ని సవాలు చేసి, మత రాజకీయాలను ప్రశ్నించారు. ముస్లిం వ్యక్తిగత చట్టంలో సంస్కరణలు తీసుకురావాలని డిమాండ్ చేశారు. దల్వాయి ముస్లిం మహిళల హక్కుల కోసం ప్రచారం చేసి, లౌకిక పౌరసత్వాన్ని సమర్థించారు. అయితే 1960ల నాటి భారతదేశంలో ఇవి ఆదరణ పొందిన వైఖరులు కావు.

దల్వాయి  సంస్కరణవాద క్రియాశీలత, ఆయన సంస్కరించాలనుకున్న సమాజంలోని కొన్ని వర్గాల నుండే ఆయనకు శత్రుత్వాన్ని తెచ్చిపెట్టింది. దల్వాయి బెదిరింపులు, శారీరక దాడులను ఎదుర్కొన్నారు, అయినా తన రచనలను కొనసాగించారు.

1966లో, ముస్లిం వ్యక్తిగత చట్టంలో సంస్కరణలు కోరుతూ ఆయన బొంబాయిలో ముస్లిం మహిళల యాత్రను నిర్వహించారు. నివేదికల ప్రకారం, కేవలం ఏడుగురు మహిళలు మాత్రమే పాల్గొన్నారు. సామాజిక పరివర్తన అరుదుగా ఒక గుంపుతో ప్రారంభమవుతుంది. బహిరంగంగా నిలబడటానికి సిద్ధంగా ఉన్న వ్యక్తితో అది ప్రారంభమవుతుంది.

రెండు సంవత్సరాల తరువాత, 1968లో, 'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' అనే పుస్తకం వెలువడింది.ఆ పుస్తకం ఒక సమాజం పట్ల విధేయతకు, దానిలోని నాయకత్వానికి మేధోపరమైన విధేయత అవసరమనే భావనకు ఒక సవాలు.

ఒక ముస్లిం తన సమాజాన్ని పొగడకుండానే ప్రేమించగలడన్నదే దల్వాయి యొక్క విప్లవాత్మక ప్రతిపాదన. పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, లింగ అసమానత, మత పెద్దల సంప్రదాయవాదం మరియు మతతత్వ రాజకీయాలు సమాజాన్ని బలహీనపరుస్తుంటే,వాటి గురించి చర్చించడానికి నిరాకరించడం సంఘీభావం కాదు. అది పరిత్యాగం.

1968లో తొలిసారిగా ప్రచురించిన 'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' కేవలం 144 పేజీలతో కూడిన చిన్న పుస్తకం. అయినప్పటికీ, దాని పరిమాణం కంటే దాని మేధోపరమైన ఆశయం చాలా పెద్దది.

స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలో ఒక ముస్లిం సంస్కర్త రచించిన, భారతీయ ముస్లింల రాజకీయ మరియు సామాజిక ఆలోచనలపై అత్యంత నిష్ఠురమైన విమర్శలలో 'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' ఒకటిగా నిలిచిపోయింది.

దల్వాయి విమర్శ అనేక పరస్పర సంబంధిత సమస్యలపై కేంద్రీకృతమై ఉంది: మతతత్వ రాజకీయ చైతన్యం కొనసాగడం, సంప్రదాయవాద మత నాయకత్వం యొక్క ప్రభావం, సామాజిక సంస్కరణలకు ప్రతిఘటన, ముస్లిం మహిళల స్థితి, మరియు ముస్లిం సమాజంలో నిజమైన ఆధునికీకరణను ప్రోత్సహించడంలో భారతదేశ రాజకీయ వర్గంలోని కొన్ని వర్గాల వైఫల్యం.

'ముస్లిం పాలిటిక్స్ ఇన్ ఇండియా' పుస్తకం యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన తోడ్పాటు, ముస్లింలు తమ సొంత రాజకీయ చైతన్యాన్ని తప్పక పరిశీలించుకోవాలని నొక్కి చెప్పడమే. దల్వాయి మతతత్వ పక్షపాతాన్ని మరియు హిందూ మెజారిటేరియనిజం యొక్క ప్రమాదాలను గుర్తించారు. కానీ, హిందూ మతతత్వం ఉండటం వల్ల ముస్లింలకు ఆత్మవిమర్శ అనవసరం అనే వాదనను తిరస్కరించారు.

మైనారిటీ హోదా అనేది ఒక నిజమైన సామాజిక స్థితిగానూ, అలాగే ఒక రాజకీయ మనస్తత్వంగానూ మారగలదని దల్వాయి అర్థం చేసుకున్నారు.

వివక్షను అంగీకరించినంత మాత్రాన ఒక సమాజం తన సొంత సంస్కరణల బాధ్యత నుండి విముక్తి పొందదని నొక్కి చెప్పడమే దల్వాయి చేసిన గొప్ప కృషి.

ముస్లింలు ఇస్లామోఫోబియాను వ్యతిరేకిస్తూనే ముస్లిం సంప్రదాయవాదాన్ని ఎదుర్కోగలరు.ముస్లిములు సమాన పౌరసత్వాన్ని డిమాండ్ చేస్తూనే మత రాజకీయాలను పరిశీలించగలరు. అల్పసంఖ్యాక వర్గాల మతతత్వాన్ని ఆదర్శంగా భావించకుండానే, ముస్లిములు బహుసంఖ్యాక వర్గాల ఆధిపత్యాన్ని విమర్శించగలరు.

ఇవి వైరుధ్యాలు కావు, ఇవి మేధో పరిపక్వతకు పునాదులు.

దల్వాయి దృష్టిలో, కేవలం దేశం పట్ల విధేయతను ప్రకటించినంత మాత్రాన మతతత్వ రాజకీయ ఆలోచనా విధానం దానంతట అదే కరిగిపోదు.ఒక ముస్లిం జాతీయవాదిగా ఉంటూనే, ప్రధానంగా మత వర్గాల ద్వారానే రాజకీయాలను సమీపించవచ్చు.

కేవలం ముస్లింలు అయినందుకే వారికి రాజకీయ ప్రత్యేక హక్కులు లభించాలని ఒక వ్యక్తి విశ్వసిస్తే, అతను ఏకకాలంలో భారతదేశం పట్ల విధేయతను ప్రకటించినప్పటికీ, మతతత్వ తర్కంలోనే చిక్కుకుపోయి ఉంటాడు.

దల్వాయి ముస్లింలు రాజకీయ వర్గాలుగా మారకముందు పౌరులుగా మారాలని ఆకాంక్షించారు.దీనికి ఇస్లాంను విడిచిపెట్టాల్సిన అవసరం రాలేదు.

దల్వాయి విమర్శ ముస్లిం సమాజానికే పరిమితం కాలేదు. ఆయన భారతదేశ లౌకిక రాజకీయ వ్యవస్థను కూడా సవాలు చేశారు.

దల్వాయి వాదన ఏమిటంటే, రాజకీయ పార్టీలు ముస్లింలను ప్రాథమికంగా పౌరులుగా కాకుండా, ఒక మతపరమైన ఓటు బ్యాంకుగా పరిగణించడం తరచుగా వారికి సౌకర్యంగా భావించాయి.

ఈ ఏర్పాటు స్వల్పకాలంలో ఇరుపక్షాలకూ ప్రయోజనకరంగా ఉండవచ్చు. సంప్రదాయవాద వర్గ నాయకులు తాము ముస్లింల ప్రయోజనాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నామని చెప్పుకోవచ్చు.రాజకీయ పార్టీలు తాము ముస్లింలను రక్షిస్తున్నామని చెప్పుకోవచ్చు మరియు లౌకికవాదాన్ని కేవలం ఎన్నికల నిర్వహణకు పరిమితం చేయవచ్చు.

దల్వాయి దృష్టిలో ముస్లిం ఓట్లను కోల్పోతామనే భయంతో సామాజిక సంస్కరణలకు సంబంధించిన క్లిష్టమైన ప్రశ్నలను చర్చించడానికి నిరాకరించే రాజకీయ పార్టీ, ఆ వర్గం పట్ల సానుభూతి ఉన్నట్లు కనిపించవచ్చు, కానీ అది అంతిమంగా వారి రాజకీయ పరాధీనతను మరింత బలపరుస్తుంది.

ప్రాతినిధ్యం వేరు, సాధికారత వేరు. కేవలం రాజకీయ నాయకులు ఒక వర్గం తరపున మాట్లాడినంత మాత్రాన ఆ వర్గానికి స్వేచ్ఛ లభించదు.దాని సభ్యులు తమ కోసం తాము మాట్లాడటానికి అవసరమైన విశ్వాసాన్ని, సంస్థలను పొందినప్పుడు అది స్వేచ్ఛను పొందుతుంది.

దల్వాయి దృష్టిలో, ముస్లిం మహిళల పరిస్థితి ముస్లిం సంస్కరణకు ఒక ప్రధాన పరీక్ష. మత ఐక్యత పేరుతో ముస్లిం మహిళల విముక్తిని నిరవధికంగా వాయిదా వేయలేమని దల్వాయి గ్రహించారు.ఇది దల్వాయి చేసిన అత్యంత ప్రభావవంతమైన కృషిలో ఒకటిగా నిలిచింది.

దల్వాయి ప్రకారం  ఒక సమాజం తనలోని అన్యాయాన్ని పరిశీలించడానికి నిరాకరిస్తూ, ఇతరుల నుండి న్యాయాన్ని కోరితే, అది నైతిక గంభీరతను కలిగి ఉందని చెప్పుకోలేదు.

సంస్కరణ అంటే ఆత్మద్వేషం కాదుఅయినప్పటికీ, ముస్లిం సంస్కరణ ఆత్మద్వేష రూపంగా మారకుండా జాగ్రత్తపడాలి. విమర్శకు, ధిక్కారానికి మధ్య తేడా ఉంది.సంస్కరణ అంటే ఒకరి నాగరికతను తిరస్కరించడం కాదు. దేనిని పరిరక్షించాలో, దేనికి పరివర్తన అవసరమో విచక్షణ చూపడమే దాని అర్థం.

ఇస్లామిక్ నాగరికత తత్వశాస్త్రం, వైద్యం, గణితం, ఖగోళశాస్త్రం, సాహిత్యం, చట్టం, వాస్తుశిల్పం మరియు ఆధ్యాత్మికతలో అసాధారణమైన విజయాలను సాధించింది. దాని మేధో సంప్రదాయంలో చర్చ, అసమ్మతి మరియు నూతన ఆవిష్కరణలకు సంబంధించిన విశేషమైన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.

ఇస్లాం చరిత్ర వ్యాఖ్యానం మరియు పునరుద్ధరణ చరిత్ర కూడా.ఇస్లామిక్ పదజాలంలోనే సంస్కరణ మరియు మేధో చైతన్యానికి సంబంధించిన శక్తివంతమైన భావనలు ఉన్నాయి: ఇస్లాహ్ (సంస్కరణ), తజ్దీద్ (పునరుద్ధరణ), ఇజ్తిహాద్ (స్వతంత్ర తర్కం) మరియు షురా (సంప్రదింపు).

సమకాలీన భారతీయ ముస్లిం ఆలోచనా విధానం దైవవాణికి మరియు మానవ వ్యాఖ్యానానికి మధ్య తేడాను గుర్తించడం.ముస్లింలకు, ఖురాన్ దైవవాణి. కానీ ఖురాన్‌కు మానవ వ్యాఖ్యానాలు స్వయంగా దైవవాణి కావు.

ఇస్లామిక్ న్యాయశాస్త్రం ఒక అసాధారణమైన మేధోపరమైన విజయం, కానీ ఫిఖ్ అనేది నిర్దిష్ట చారిత్రక మరియు సామాజిక పరిస్థితులలో పనిచేసే న్యాయవేత్తలచే అభివృద్ధి చేయబడిన ఒక మానవ శాస్త్రం.

ఆధునికతతో ముస్లింలు మమేకమవ్వడంలో భారతదేశానికి సుదీర్ఘ సంప్రదాయం ఉంది.ఆధునిక విద్య, శాస్త్రీయ ఆలోచనల నుండి ముస్లింలు మేధోపరంగా ఒంటరిగా ఉండలేరని సర్ సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ గ్రహించారు.

అందువల్ల అల్లామా ఇక్బాల్, భారతీయ ముస్లింలను ఇజ్తిహాద్ యొక్క చైతన్యాన్ని పునరుద్ధరించుకోవాలని, సాంప్రదాయ మత ఆలోచనలను సృజనాత్మకంగా పునరాలోచించాలని కోరారు మరియు మేధో స్తబ్దతకు వ్యతిరేకంగా హెచ్చరించారు.

తరువాత అస్గర్ అలీ ఇంజనీర్ వంటి సంస్కర్తలు సంప్రదాయవాద వ్యాఖ్యానాలను సవాలు చేసి, సామాజిక న్యాయం మరియు మహిళల హక్కులను సమర్థించారు.

ముస్లిం సమాజం మార్పుకు తగిన సామర్థ్యం కలిగి ఉంది.మార్పుకు తావులేదని నమ్మే సమాజం, చివరికి తన చారిత్రక పరిస్థితులను మతపరమైన ఆజ్ఞలుగా మార్చుకుంటుంది.

భారతీయ సూఫీ సంప్రదాయాలు చారిత్రాత్మకంగా ప్రేమ, కరుణ, వినయం, సేవ మరియు సహజీవనం వంటి పదజాలాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి. ఇది ఇస్లాం భారతదేశపు బహుళ సాంస్కృతిక వాతావరణంతో లోతుగా మమేకం కావడానికి వీలు కల్పించింది.

అహంను జయించడం, కోరికను క్రమశిక్షణలో పెట్టడం మరియు కరుణను పెంపొందించడంపై సూఫీ సంప్రదాయం యొక్క పట్టుదలను అంతర్గత సంస్కరణకు సంబంధించిన ఒక లోతైన తత్వంగా చదవవచ్చు.

తనను తాను సంస్కరించుకోవడానికి నిరాకరించే సమాజాన్ని ఎవరూ సంస్కరించలేరు.బాహ్య ఒత్తిడి మార్పును ప్రేరేపించవచ్చు. కానీ శాశ్వత సంస్కరణకు, 'మనం ఇంకా మెరుగ్గా చేయగలం' అని చెప్పడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఒక అంతర్గత నైతిక మరియు మేధో వర్గం అవసరం.అందుకే ముస్లిం సంస్కరణ లోపలి నుండే రావాలి.

అంటే ముస్లింలు ప్రతి బాహ్య విమర్శను అంగీకరించాలని కాదు.ఏ విమర్శలు అన్యాయమైనవో, ఏవి నిజమైన బలహీనతలను బయటపెడుతున్నాయో వారంతట వారే నిర్ణయించుకునేంత ఆత్మవిశ్వాసాన్ని వారు పెంపొందించుకోవాలని దీని అర్థం.

ఇస్లాంను విడిచిపెట్టడం కాదు. దాని పేరు మీద పేరుకుపోయిన ప్రతి చారిత్రక వ్యాఖ్యానం, రాజకీయ ప్రయోజనం లేదా సామాజిక ఆచారంతో ఇస్లాంను గందరగోళపరిచేందుకు నిరాకరించడం.ముస్లింలు అనుభవించిన అన్యాయాలను మరచిపోవడం కాదు.ఆ అన్యాయాలు మేధో స్తబ్దతకు సాకుగా మారడానికి నిరాకరించడం అని అర్థం.

హమీద్ దల్వాయి వారసత్వం ముస్లింలకు—మరియు నిజానికి ప్రతి సమాజానికి—స్వీయ-విమర్శ ద్రోహం కాదని, అది ఒక రకమైన ధైర్యమని గుర్తుచేస్తారు.

ఒక బలహీనమైన సమాజం విమర్శను తట్టుకుని నిలబడగల తన సామర్థ్యంపై సందేహించి భయపడుతుంది.ఒక ఆత్మవిశ్వాసం గల సమాజం విమర్శను స్వాగతిస్తుంది, ఎందుకంటే దాని నుండి తాము నేర్చుకోగలమని అది నమ్ముతుంది.

భారతీయ ముస్లింలు కనుమరుగవకుండా సంస్కరించబడగలరని, వేరూనిపోకుండా ఆధునికీకరించబడగలరని, తమ విశ్వాసాన్ని వదులుకోకుండా ప్రజాస్వామ్యంలో పాలుపంచుకోగలరని, మరియు తమ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని విడిచిపెట్టకుండా సమాన పౌరులు కాగలరని హమీద్ దల్వాయి విశ్వసించారు.

హమీద్ దల్వాయి సమకాలీనులకు ఇబ్బందికరంగా అనిపించి ఉండవచ్చు. వారి అభ్యంతరాల కంటే ఆయన ప్రశ్నలే చాలా కాలం నిలిచి ఉన్నాయి.

బహుశా ఒక సంస్కర్తకు ఇవ్వగల అత్యుత్తమ నివాళి ఇదేనేమో:

రచన: గులాం రసూల్ దెహ్ల్వి, న్యూ ఏజ్ ఇస్లాం, 02 సెప్టెంబర్ 2026

URL: https://newageislam.com/ijtihad-rethinking-islam/hamid-dalwai-muslim-reform-must-come-from-within/d/141472

 

తెలుగు సేత : ముహమ్మద్ అజ్గర్ అలీ.