ఇరాన్‌లో విప్లవం: ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఇరాన్‌లో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాటాలకు నాయకత్వం వహించిన ఒక భారతీయ హిందువు పాండురంగ సదాశివ ఖంఖోజే కథ Revolution in Iran: Story of an Indian Hindu Pandurang Sadashiv Khankhoje leading battles against the British during the World War in Iran

 

 

“నా చరిత్ర చాలా సుదీర్ఘమైనది. కాన్స్టాంటినోపుల్ నుండి, గదర్ దళాలను బస్రాలో దిగడానికి అనుమతించేలా నేను టర్కీ ప్రభుత్వంతో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాను. ఆ తర్వాత, కాన్షీరామ్, బర్కతుల్లా మరియు అనేకమంది ఇతర గదర్ సభ్యులు భారతదేశానికి లేదా ఐరోపాకు వచ్చారు... అనంతరం, సూఫీ అంబా ప్రసాద్ మరియు అనేకమంది గదర్ సహచరులు మాతో కలిశారు. బర్కతుల్లా మరియు మహేంద్ర ప్రతాప్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు వెళ్లారు, కానీ ఆఫ్ఘన్లు వారితో కలిసి యుద్ధంలో పాల్గొనలేదు. మేము భారతీయ బలూచిస్తాన్ సరిహద్దులకు (ఇరాన్) వెళ్లాము; అక్కడ మేము భారతదేశం కోసం ఒక తాత్కాలిక గదర్ ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించాము మరియు యుద్ధరంగంలో అనేక పోరాటాలు చేశాము. మా సహచరులలో చాలామంది మరణించారు, నేను గాయపడ్డాను; మా భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం కోసం మేము నాలుగేళ్ల పాటు కఠోర పోరాటం సాగించాము. ఈ గదర్ చరిత్ర అంతా ఇప్పటికీ ఎవరికీ తెలియదు.”

పైన పేర్కొన్న వాక్యాలు 1953లో పాండురంగ సదాశివ ఖంఖోజే, భగవాన్ సింగ్ గ్యాని Bhagwan Singh Gyanee కీ రాసిన ఒక లేఖ నుండి గ్రహించబడింది.

అమెరికాలోని గదర్ పార్టీ వ్యవస్థాపకులలో ఒకరు మరియు దాని సైనిక వ్యూహకర్త అయిన డాక్టర్ పాండురంగ్ సదాశివ్ ఖంఖోజే, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఇరాన్‌లో బ్రిటిష్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా సాయుధ గెరిల్లా ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. సదాశివ్ ఖంఖోజే అక్కడ ఒక ప్రవాస ప్రభుత్వాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశారు.

1906లో, 20 ఏళ్ల వయసులో ఉన్న ఖంఖోజే, బాల గంగాధర్ తిలక్ సలహా మేరకు సైనిక శిక్షణ మరియు వ్యవసాయ విద్య కోసం జపాన్‌కు వెళ్లారు. అక్కడ ఆయన డాక్టర్ సన్ యట్ సేన్ మరియు కౌంట్ ఒకుమాను కలుసుకుని, వారి అనుచరులతో కలిసి పనిచేసి, విప్లవ వ్యూహాలను నేర్చుకున్నారు.

1907లో, సదాశివ్ ఖంఖోజే అమెరికాకు తరలివెళ్లారు. సదాశివ్ ఖంఖోజే కుమార్తె, సావిత్రి సాహ్నీ, ఇలా రాశారు, “అక్కడ ఆయన తారఖ్‌నాథ్ దాస్, ఖగెన్ దాస్ మరియు సురేన్ బోస్ వంటి భావసారూప్యత గల విద్యార్థులను కలిశారు; త్వరలోనే వారు ఇండియా ఇండిపెండెన్స్ లీగ్ (IIL) యొక్క మరొక శాఖను ఏర్పాటు చేశారు. ఆయన కాలిఫోర్నియాలోని శాన్ రఫెల్‌లో ఉన్న మౌంట్ టమల్పాయిస్ మిలిటరీ అకాడమీలో కూడా చేరి, సైనిక డిప్లొమా పొందారు….. సదాశివ్ ఖంఖోజే గదర్ యొక్క రహస్య సైనిక విభాగానికి బాధ్యతలు స్వీకరించారు, అక్కడ ఆయన అనేక మారుపేర్లను స్వీకరించారు.

పీర్ ఖాన్ అనే మారుపేరును ఉపయోగించి, ఖంఖోజే 1908లో పోర్ట్‌లాండ్‌లో సోహన్ సింగ్ భఖ్నాను అధ్యక్షుడిగా మరియు పండిట్ కాశీరామ్‌ను కోశాధికారిగా నియమించి ఐఐఎల్ (IIL) ను స్థాపించారు. ఖంఖోజే గదర్ పార్టీ వ్యవస్థాపక సభ్యుడు మరియు దాని పోరాట విభాగానికి నాయకత్వం వహించారు. భారతదేశంలో సాయుధ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించే బాధ్యత ఖంఖోజే కు అప్పగించబడింది. ఖంఖోజే తన పీహెచ్‌డీని వదిలిపెట్టి, 1914 సెప్టెంబర్‌లో కాన్‌స్టాంటినోపుల్ మీదుగా మహమ్మద్ ఖాన్ అనే మారు పేరుతో భారతదేశానికి బయలుదేరారు. ఈ మిషన్‌లో, ఇరాన్‌కు చెందిన సర్దార్ హషమ్ ఖంఖోజేకు సహాయం చేశారు. అక్కడి పరిస్థితులు ఆయన భారతదేశానికి చేరుకోవడానికి అనుమతించకపోవడంతో, ఖంఖోజే (మహమ్మద్ ఖాన్) ఆయన ఇరాన్‌కు వెళ్లారు.

కాన్‌స్టాంటినోపుల్ నుండి, ఖంఖోజే హర్ దయాల్ నియమించిన భారతీయ యుద్ధ ఖైదీలు, మార్గమధ్యంలో నియమించుకున్న భారతీయ సైనికులు, గదర్ విప్లవకారులు మరియు ఇష్టపూర్వకంగా చేరిన గిరిజనులతో కూడిన ఒక చిన్న సైన్యంతో ఇరాన్‌లోని బుషెహర్‌కు వెళ్లారు. విప్లవకారులు బ్రిటిష్ దళాలతో పోరాడి షిరాజ్‌కు వెళ్లవలసి వచ్చింది.

షిరాజ్‌లో, సూఫీ అంబా ప్రసాద్ నాయకత్వంలోని మరో భారతీయ విప్లవకారుల బృందం పోరాడుతోంది. ఖాన్‌ఖోజే, ప్రమథ నాథ్ దత్తా (అలియాస్ దావూద్ అలీ ఖాన్), అగాషే (అలియాస్ మహమ్మద్ అలీ), ఖండూ భాయ్, కుమార్‌జీ నాయక్ (గుజరాతీ), కేదార్ నాథ్, అమీన్ శర్మ, బసంత్ సింగ్ మరియు చైత్ సింగ్ (పంజాబీస్), మీర్జా అబ్బాస్ (హైదరాబాదీ), రిషికేష్ లట్టా (గర్వాలీ)కేర్శప్ Kersasp(పార్సీ) కెర్మాన్ Kermanచేరుకొని  మరియు కెర్మాన్‌లో బ్రిటిష్ వ్యతిరేక తిరుగుబాటును ప్రారంభించడానికి సయ్యద్ హసన్ తకేజాదే Syed Hassan Taqezadeh మార్గదర్శకత్వంలో హసన్ ఖాన్‌తో కలిసి పెర్షియన్ డెమోక్రటిక్ పార్టీని స్థాపించారు.

ఈ బృందం యొక్క ముఖ్యమైన కార్యకలాపాలలో ఒకటి, బ్రిటిష్ సైన్యంలోని భారతీయ సైనికులలో తిరుగుబాటును ప్రేరేపించడానికి వారికి కరపత్రాలు పంచడం. ఇరాన్, ఇరాక్ మరియు సమీప ప్రాంతాలలో వేలాది కరపత్రాలు పంపిణీ చేయబడ్డాయి.

ఉమా ముఖర్జీ తన ‘టూ గ్రేట్ ఇండియన్ రివల్యూషనరీస్’ అనే పుస్తకంలో ఇలా రాశారు, “ఈ కరపత్రాలలో ఒకటి ఆంగ్లంలో, రెండు ఉర్దూలో, ఒకటి హిందీలో మరియు ఒకటి మరాఠీలో ఉన్నాయి. ‘ఓ భారత ప్రజలారా, మేల్కొనండి!’ అనే శీర్షికతో, ‘బందే మాతరం’ అని సంతకం చేయబడిన ఆంగ్ల కరపత్రం, ‘ప్రపంచంలోని స్వేచ్ఛా దేశాలలో’ తమను తాము స్థాపించుకోవాలని కోరుకుంటే, ఆంగ్ల అధికారులను, సైనికులను విచక్షణారహితంగా చంపమని భారత సైనికులకు చేసిన ఉద్వేగభరితమైన విజ్ఞప్తితో ముగిసింది.” ఉర్దూ కరపత్రాలలో ఒకటి, సొసైటీ ఆఫ్ ఉలమాకు చెందిన పది మంది ఉలమాలచే సంతకం చేయబడి, 1914 నవంబర్-డిసెంబర్‌లో హజ్ యాత్ర నుండి తిరిగి వస్తున్న యాత్రికుల వద్ద అప్పటికే పెద్ద సంఖ్యలో కనుగొనబడింది.

పరిస్థితిని అంచనా వేయడానికి ప్రమత్ నాథ్‌ను బలూచిస్తాన్ మరియు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సరిహద్దుకు పంపగా, అక్కడ ప్రమత్ నాథ్‌ను కాళ్ళకు బుల్లెట్ గాయాలయ్యాయి. గాయపడిన ప్రమత్ మరియు అగాషే కెర్మాన్‌లోనే ఉండిపోగా, ఖంఖోజే నాయకత్వంలోని ఇతర భారతీయ మరియు ఇరానియన్ యోధులు బామ్‌కు తరలివెళ్లారు. ఇక్కడ, స్థానిక నాయకుడు జిహాన్ ఖాన్ ఖంఖోజే యోధులతో చేరగా, ఈ సంయుక్త మిలీషియా బ్రిటిష్ నియంత్రిత భారతదేశంలోని సరిహద్దు ప్రావిన్సులపై దాడి చేసింది. ఇక్కడ జిహాన్ ఖాన్‌ను ప్రతినిధిగా చేసుకొని ఒక తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.

ఇంతలో, ఒక స్థానిక గిరిజన నాయకుడు బ్రిటిష్ వారి పక్షాన తన విధేయతను మార్చుకొని విప్లవ మిలీషియాపై దాడి చేశాడు. ఖంఖోజే తన యోధులతో బామ్ వైపు, ఆ తర్వాత బాఫ్ట్ Bam and later to Baft వైపు కదిలాడు. భీకరమైన పోరాటం తర్వాత బాఫ్ట్‌లో గాయపడిన స్థితిలో ఖంఖోజే బ్రిటిష్ దళాల చేతికి చిక్కాడు.

కాకోరి కుట్ర విప్లవకారులలో ఒకరైన మన్మత్ నాథ్ గుప్తా ఇలా రాశారు, “ఖంఖోజే బామ్‌కు తిరిగి రాగా, అక్కడ ప్రమత్ నాథ్, అగాషే మరియు కొంతమంది జర్మన్లు ఒక ఘర్షణలో ఓడిపోయారనే వార్త అతనికి అందింది.” బాఫ్ట్‌కు వెళ్లారు. ఖంఖోజే తన మనుషులతో ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళాడు. కానీ వారందరినీ బ్రిటిష్ సైనికులు చుట్టుముట్టారు. గాయపడిన స్థితిలో ఖంఖోజేను అరెస్టు చేశారు. ప్రమత్ నాథ్ మరియు అగాసే షిరాజ్‌కు వెళ్లారని ఖంఖోజే తరువాత తెలుసుకున్నాడు. ఖంఖోజే ఫకీరు వేషంలో నెయ్రిజ్‌ Neyriz కు పారిపోయాడు.

చెర నుండి తప్పించుకున్న తరువాత, ఖంఖోజే మళ్ళీ తన యోధులను సమీకరించి నెయిరిజ్‌కు వెళ్ళాడు. అక్కడ ఒక యుద్ధం తరువాత పరమథ్ నాథ్, అగాషే మరియు అనేకమంది ఇతరులు ఖైదు చేయబడ్డారు. విప్లవకారులు నెయిరిజ్‌లోని సైనిక స్థావరంపై దాడి చేసి, బందీలుగా ఉన్న భారతీయ, జర్మన్ మరియు ఇరానియన్ విప్లవ యోధులను విడిపించారు. ఆ తరువాత ఈ బృందం షిరాజ్ వైపు కదిలి 1916లో ఆ పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది.

బ్రిటిష్ వారు మరోసారి ఖంఖోజే మనుషులను ఓడించడంతో, ఈసారి ఖంఖోజే ఇస్ఫహాన్‌ Isfahan కు పారిపోయాడు. ఖంఖోజే, హాజీ అగా ఖాన్ అనే కొత్త గుర్తింపుతో, గెరిల్లా యుద్ధం కోసం ఇరానియన్ యువతకు శిక్షణ ఇవ్వడానికి ఒక సైనిక శిక్షణా పాఠశాలను ప్రారంభించాడు. ఈలోగా ఖంఖోజే ఇరానియన్ సైన్యంలో చేరి, 1919లో ఇరాన్ పూర్తిగా ఓడిపోయే వరకు బ్రిటిష్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు.

యుద్ధం తరువాత, ఖంఖోజే భూపేంద్రనాథ్ దత్తా, లుహానీ మరియు వీరేంద్రనాథ్ చటోపాధ్యాయలతో కలిసి భారతదేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి గుర్తింపు సాధించే ప్రయత్నంలో వ్లాదిమిర్ లెనిన్ మరియు బోల్షెవిక్ ప్రభుత్వంతో సంప్రదింపులు జరిపాడు. అయితే, ఈ చర్చలు విఫలమవడంతో, వారు ఎలాంటి విజయాలు సాధించకుండా జర్మనీకి తిరిగి వచ్చారు.

అత్యంత సమర్థవంతమైన బ్రిటిష్ గూఢచార సంస్థ ఖంఖోజేను వెంబడిస్తుండటంతో, తన భద్రతపై ఆందోళనతో ఖంఖోజే మెక్సికోలో ఆశ్రయం పొందారు. ఆయన పేరు నిషేధిత జాబితాలో చేరింది, ఒకవేళ ఆయన భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి ఉంటే, ఖంఖోజే కు మరణశిక్ష గానీ లేదా అండమాన్‌లో జైలు శిక్ష గానీ పడి ఉండేది.

 తరువాత, ఖంఖోజే తన పిహెచ్‌డి పూర్తి చేయడానికి మెక్సికోకు తిరిగి వెళ్లి ప్రముఖ వృక్షశాస్త్రజ్ఞుడిగా స్థిరపడ్డాడు. మెక్సికోలో, ఖంఖోజే ఒక విశిష్ట వ్యవసాయ నిపుణుడిగా స్థిరపడ్డారు, తన జ్ఞానాన్ని భారతదేశంలో ఉపయోగించాలని ఎల్లప్పుడూ ఆకాంక్షించేవారు. ఖంఖోజే మెక్సికోలో పేద రైతుల కోసం అనేక ఉచిత వ్యవసాయ పాఠశాలలను ప్రారంభించారు, ఖంఖోజే  చేసిన సేవలు నేటికీ గుర్తింపు పొందాయి

భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, సెంట్రల్ ప్రావిన్స్ ప్రభుత్వం, తరువాత మధ్యప్రదేశ్, వ్యవసాయ విధాన కమిటీకి నాయకత్వం వహించమని ఖంఖోజేను ఆహ్వానించింది, కానీ ఖంఖోజే 1951లో మెక్సికోకు తిరిగి వచ్చారు. ఖంఖోజే 1956లో శాశ్వతంగా భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి నాగ్‌పూర్‌లో స్థిరపడ్డారు, అక్కడ 1967లో మరణించారు.

.